محیط زیست

ايران با داشتن ۱۱ اقليم از ۱۳ اقليم در جهان و با ۸ هزار گونه گياهي و هزاران گونه جانوري جزو ۵ كشور اول جهان از لحاظ تنوع زيستي است. اين در حالي است كه سرانه ايران در بيابان دو برابر جهان است.در اين ميان توسعه بيابان در كشور پديده نوظهوري را رقم زده است كه به نام ريزگردها. ريزگردها در حدود ۲۰ استان كشور جولان مي دهند و عرصه را بر مردم تنگ كرده اند.

اولین قربانی تخریب محیط زیست، سفره مردم است. وقتی خاک فرسوده می‌شود، رودخانه‌ها خشک می‌شوند و منابع آب از بین می‌روند، کشاورزی نیز آسیب می‌بیند. نابودی زمین‌های کشاورزی به معنای کاهش تولید غذا، افزایش وابستگی به واردات و گسترش فقر است. بیابان‌زایی، فرسایش خاک، نابودی جنگل‌ها، کاهش منابع آبی و تخریب اکوسیستم به کاهش تولید، افزایش بیکاری و گسترش فقر منجر می‌شود. جامعه‌ای که امنیت غذایی خود را از دست بدهد، در برابر هر بحران سیاسی و اقتصادی آسیب‌پذیرتر خواهد شد.

در حالی که وجدان بیدار بشری همچنان در شوک بمباران فرشته‌های کوچک در مدرسه میناب و ترور ملوانان ناوشکن دنا در پهنه اقیانوس هند به سر می‌برد، آمریکا و اسرائیل با گشودن جبهه‌ای جدید در «جنگ کثیف» خود، قلب تپنده زیستی پایتخت ایران تهران را نشانه رفته‌اند. بمباران مخازن نفت و پالایشگاه تهران در روزهای اخیر، فراتر از یک تخریب صنعتی، سرآغاز یک فاجعه‌ی زیست‌محیطی بی‌سابقه یا به تعبیری دقیق‌تر، یک «بوم‌کُشی» (Ecocide) سازمان‌یافته است.

گروه کار محیط‌زیست حزب چپ ایران بازداشت کنشگران زیست‌محیطی را محکوم می‌کند و خواهان آزادی‌ فوری آنهاست. ما همچنين خواهان آزادی دستگیرشدگان اعتراضات اخیر و همه زندانیان سیاسی (عقیدتی) هستیم.

بطور خلاصه می‌توان تأیید کرد که تغییرات اقلیمی تاثیرات مستقیم بر روی مرگ درختان، خشکسالی، آتش سوزی، از بین رفتن تنوع زیستی، اختلال در توانایی درختان برای ذخیره کردن کربن و تنظیم چرخه اب، گرم شدن کره زمین و تغییر در ترکیب گونه های گیاهی دارند.

ایران در سال ۲۰۲۵ یکی از شدیدترین بحران‌های آبی تاریخ خود را تجربه کرد. میزان کم بارش در این سال منجر به سطوح بحرانی ذخایر سدهای اصلی در سراسر کشور شد. مقامات هشدار دادند که بدون بارندگی‌های کافی، جیره‌بندی گسترده یا حتی تخلیه بخش‌هایی از شهرهای بزرگ اجتناب‌ناپذیر خواهد بود. میانگین پرشدگی سدهای کلیدی کمتر از ۱۰ درصد ظرفیت است که پایین‌ترین سطح در شش دهه اخیر محسوب می‌شود.

پرسش کلیدی این است: طی چهار دهه اخیر، چه راهبردها و تصمیم‌هایی در حوزه کشاورزی، صنعت، انرژی و مدیریت منابع آب اتخاذ شده که ما را به این نقطه رسانده است؟ آیا این تصمیم‌ها مبتنی بر ارزیابی عقلانی، آینده‌نگر و ملاحظات محیط‌زیستی بوده‌اند، یا در خدمت نیازهای کوتاه‌مدت، تحقق شعارهای سیاسی و منافع گروه‌های ذی‌نفوذ و رانتی قرار داشته‌اند؟

غییرات اقلیمی تاثیر زیادی بر وقوع آتش سوزی داشته و در آینده نیز خواهد داشت. از این نظر، شناسایی و ارزیابی روند تغییرات آب و هوایی به منظور مشخص کردن شرایط اقلیمی و اینکه تغییرات آن چگونه با میزان آتش سوزی ها و مکان وقوع آن در ارتباط است، امری ضروری است. در حالیکه در سالهای اخیر اتش سوزیهای شدیدی صورت گرفته است، اما پیش بینی ها نشان دهنده ادامه این روند و تشدید شدت آن می‌باشند. این در حالی است که هر ساله آمار خشکسالی و آتش سوزی ها در سراسر دنیا در حال افزایش است.

اگر این اصلاحات صورت گیرد، ایران می‌تواند در ۱۰–۱۵ سال آینده از یک بحران ساختاری به سمت پایداری حرکت کند؛ در غیر این صورت بسیاری از دشت‌ها، شهرها و زیرساخت‌ها با آسیب‌های جدی مواجه خواهند شد.

در شرايط کنونی، گویی، همه چیز در کار ويرانی سرزمين ايران و از میان برداشتن موجودیت ما برآمده‌اند. سرعت این ویرانی آن‌قدر بالاست که از تصورمان بیرون است. در این میان همه چیز به هم متصل است: آلودگی هوا، کمبود و فقدان آب، فرسودگی خاک، فرونشست زمين، بيابان زائی، ازدياد مصرف مواد پلاستيكي، آلوده شدن آب و خاك، نابودی جنگل ها، خشک شدن درياچه اورميه و تالاب ها از يکسو و از سوی ديگر جنگ، فقر و فلاکت گروه های وسيعی از جامعه، تورم لجام گسيخته.

آلودگی هوا در ایران، به‌ویژه در کلان‌شهرها، به مرحله‌ای رسیده که نیازمند اقدامات فوری، علمی و هماهنگ است. اگرچه بخشی از مشکل ناشی از شرایط جغرافیایی و اقلیمی است، اما بخش عمده آن از عوامل انسانی و مدیریتی نشئت می‌گیرد. با تغییر شیوه‌های مصرف انرژی، نوسازی ناوگان حمل‌ونقل، تقویت قوانین زیست‌محیطی و فرهنگ‌سازی عمومی، می‌توان از شدت این بحران کاست و آینده‌ای سالم‌تر برای شهروندان و نسل‌های آینده ساخت

حذف یارانهٔ انرژی در جهان ابزاری برای توسعه، عدالت اجتماعی و گذار به انرژی پاک است، اما در ایران ماجرا وارونه شده است. به‌دلیل ساختارهای رانتی، نبود زیرساخت و فشارهای سیاسی، افزایش قیمت سوخت نه توسعه‌محور است و نه عادلانه؛ بلکه شکلی تحمیلی از انتقال بار هزینه‌ها به مردم است

این کشور با مشکلات سختی روبرو است، از جمله برخورد خصمانه ایالات متحده که بعید است در آن شرکت کند، اشتهای سیاسی برای اقدام اقلیمی در پایین‌ترین حد خود قرار دارد و قیمت‌های گزاف برای اقامت، حضورکشورها را تهدید می‌کند. انتظار می‌رود حدود ۵۰۰۰۰ شرکت‌کننده در کنفرانس دو هفته‌ای COP30 که از ۱۰ نوامبر در بلم آغاز می‌شود، شرکت کنند. بلم شهری در یکی از فقیرترین ایالت‌های برزیل است که بیشتر به عنوان دروازه‌ای به جنگل‌های بارانی آمازون شناخته می‌شود.

آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، روز سه شنبه هشدار داد که عدم موفقیت بشریت در محدود کردن گرمایش جهانی ناشی از فعالیت های انسانی به ۱.۵ درجه سانتیگراد بالاتر از سطح قبل از صنعتی شدن، منجر به "پیامدهای ویرانگر" خواهد شد، او روز چهارشنبه گفت که شکاف انطباق، آسیب پذیرترین افراد جهان را در معرض افزایش سطح دریاها، طوفان های مرگبار و گرمای سوزان قرار می دهد.

این کارخانه سالهاست که گرما و برق شهری تولید می کند و مقدار قابل توجهی از گرمایش شهر وین و حتی سامانه سرمایش منطقه ای را تأمین می نماید. منابع رسمی در وین میگویند این تاسیسات قادرند سالانه گرمایش حدود ۶۰ هزار خانواده را پوشش دهند . بنابراین می‌توان بطور خلاصه عنوان کرد که کارخانه های زباله سوز شهر وین و بویژه اشپیتلا با توان ظرفیت حرارتی بالای خود نقش پایه ای در مدل گرمایش شهر وین دارند.

محکومیت حمله جنایتکارانه اسرائیل و آمریکا به ایران و نقض آشکار قوانین و حقوق بین‌الملل توسط این دو دولت و کوتاهی سازمان بین‌المللی انرژی اتمی در اجرای وظيفه، نباید این حقیقت آشکار، یعنی نادرستی و زیانبار بودن و مغایر منافع ملی بودن، پروژه هسته ای و غنی سازی ایران را در سایه قرار ‌دهد.

عدالت محیط زیستی و عدالت اقلیمی - بهروز خلیق
١٧ اصل عدالت زیست محیطی
قطعنامە سازمان ملل متحد پیرامون عدالت اقلیمی و مسئولیت حقوقی کشورها
نظر کارشناسان: چرا عدالت اقلیمی اهمیت دارد
و...

این دفتر شامل مقالات:
•⁠ ⁠زاینده رود: تعامل بجای تقابل
•⁠ ⁠ارزیابی انتقادی از توسعه پایدار گفتمان رسمی سازمان ملل متحد
•⁠ ⁠روز جهانی زباله صفر

اگرچه در چند سال گذشته نیز در برخی شهرهای کشور از جمله تهران با کمبود برق و گاز و آب مواجه بوده‌ایم، ولی به نظر می‌رسد تمام بحران‌هایی که تاکنون داشته‌ایم در برابر بحرانی که پیش رو داریم، بیشتر شبیه به شوخی باشد. مسوولان کشوری در چند روز گذشته وخامت اوضاع را گوشزد کرده‌اند، دست‌کم چهار سد از مدار خارج شده‌‌اند، میزان بارش‌ها کاهش چشمگیری نسبت به سال‌های گذشته داشته و میزان تبخیر آب افزایش یافته است.

دفتر سوم چالش های زیست بومی فوریه ۲۰۲۵ بهمن ۱۴۰۳ با مطالب زیر:
- دیپلماسی انرژی ترامپ تخریب محیط زیست و زوال اکوسیستم
- اثرات تحریم اقتصادی ایران بر محیط زیست
- ۱۵ مشکل بزرگ زیست محیطی در سال ۲۰۲۴
- جنگ آب یا تنش های آبی
- فاجعه سیل در اسپانیا
- تغییرات اقلیمی و آینده تجارت جهانی

شانزدهمین اجلاس کنفرانس احزاب (COP16) کنوانسیون سازمان ملل متحد برای مبارزه با بیابان زایی (UNCCD) از ۲ تا ۱۳ دسامبر ۲۰۲۴ در ریاض، پای تخت عربستان سعودی برگزار می شود. روز جهانی خاک هر ساله در ۵ دسامبر گرامی داشته می‌شود. دفتر دوم چالش های زيست بومی به کاپ۱۶، موضوع بيابان زدائی و فرسايش خاک اختصاص يافته است.
دفتر چالش های زيست بومی

نتایج گزارش پژوهشکده سوانح طبیعی نشان داد: وقوع 127 حادثه و بلای طبیعی در 25 استان در 6 ماهه اول امسال با 106 کشته و 633 مصدوم. طبق گزارشی که توسط پژوهشکده سوانح طبیعی وابسته به وزارت علوم و درباره روند 6 ماهه اول بلایای طبیعی و حوادث صنعتی در کشور منتشر شده، در 6 ماه ابتدای امسال در مجموع 127 حادثه سیلاب، توفان، گرد و غبار، آتش سوزی (صنعتی یا در محیط جنگل ها و مراتع) زلزله، ریزش سنگ، فرونشست زمین، موج گرما و صاعقه در 25 استان کشور اتفاق افتاده که این حوادث و بلایا در مجموع 106 کشته و 633 مصدوم داشته و ...

در فضای پرشکاف و تنش بحران و تنگناهای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی، بحران‌های زیست‌محیطی فاجعه‌بار، تبعیضات و ناعدالتی‌های موجود را تشدید می‌کند. اما سرزمین ما، زنان و دخترانی شجاع و متعهد به تحقق برابری جنسیتی و کرامت انسانی در کنار حفظ منافع و سلامت حیات وحش و همسازی آن‌ها دارد. تحقق برابری جنسیتی، درهای بسته‌شده را می‌گشاید و نیروی عظیم زنان را برای حفاظت از حیات وحش رها می‌کند

هرچند عنوان کنفرانس آب و هوا است، اما موضوعات مورد بحث در چهارچوب توسعه پایدار و محیط زیست، در واقع همه عرصه های زندگی روزمره و چالش های پیش رو را نیز در بر میگرد. جالب اینجاست که کاپ ۲۸ و کاپ ۲۹ به میزبانی دو کشور که مانند ایران از جمله صادرات کنندگان سوخت فسیلی هستند (امارات و آذربایجان)، برگزار شده و میشود. در اینجا بحث بر سر سهم خود آذربایجان در خرابی/ بهبود آب وهوا نیست، بلکه بر سر نفس میزبان بودن کنفرانس توسط یک کشور درحال توسعه همچون آذربایجان و مطرح شدن نقش بین‌المللی آن کشور است.

دفتر نخست چالش های زیست بومی در استقبال از اجلاس کاپ۲۹ که از ۱۱ تا ۲۲ نوامبر ۲۰۲۴در باکو برگزار می شود، تهيه شده است. در دفتر نخست ۴ مطلب در رابطه با کاپ۲۹ تحرير و يا ترجمه شده است. عدالت اقليمی جزو موضوعات اجلاس کاپ۲۹ است. یکی از مقالات دفتر به عدالت اقليمی اختصاص يافته است. مطلب ديگر مربوط به جايگاه محيط زيستی ايران در شاخص های بين المللی است.

هيئت تحريريه چالش های زیست بومی

غذا، آب و حتی درمان، می‌تواند بزرگ‌ترین تهدید برای آینده کشور باشد. احساس این نوع ناامنی‌ها شاید بدتر از خود بحران باشد و جامعه را دچار سردرگمی و نگرانی‌های بلندمدت کند. بنابراین، افزایش آگاهی زیست‌محیطی و تقویت حس مطالبه‌گری می‌تواند به شکل‌گیری راه‌حل‌های پایدارتر و مؤثرتر در سطح کشور کمک کند. هرچند آگاهی زیست‌محیطی به‌تنهایی قادر به رفع بحران‌ها نیست، اما می‌تواند جرقه‌ای برای مطالبه‌گری عمومی و ایجاد تغییرات مثبت در سیاست‌ها و رفتارهای زیست‌محیطی باشد

در حالی کشور افغانستان نسبت به سدسازی بر روی رودهای منتهی به تالاب بین‌المللی هامون اقدام کرده است که این تالاب مایه حیات ۲۸۴ گونه جانوری است و به گفته رئیس پژوهشکده تالاب بین‌المللی هامون با شرایطی که پیش می‌رود، امیدی به احیای مجدد این حوضه آبریز نیست، ولی بر خلاف دریاچه ارومیه می‌توان با ایجاد زبان دیپلماسی مشترک آن را نجات داد.

جمهوری اسلامی ماموران آتش نشانی را به تجهيزات پيشرفته مجهز نمی کند و در مقابل گروه های مردمی و تشکل های محيط زيست که داوطلبانه برای مهار آتش اقدام می کنند و جان خود را به خطر می اندازند، مانع تراشی می کند و برخی از آن ها را دستگير و به زندان می اندازد.
با وجود فضای سنگين امنيتی، تشکل های محيط زيستی و گروه های داوطلب، هم چنان فعاليت های خود را ادامه می دهند، خطر دستگيری و مرگ را می پذيرند و در خاموش کردن آتش سوزی جنگل ها، شرکت می کنند.

چالش نخريدن کالاهای غيرضروری عليه نظام مصرف سرمايه داری و برای حفظ محيط زيست است. نظام سرمايه داری اساس را نه برنياز انسان ها، بلکه مصرف هرچه بيشتر قرار می دهد. طبيعت مصرف هم ايجاب می کند که توليد افزايش يابد.

انرژی‌های تجدیدپذیر راهی برای خروج از وابستگی به واردات ارائه می‌کنند و به کشورها اجازه می‌دهند تا اقتصادهای خود را متنوع کرده و از نوسانات قیمت غیرقابل پیش‌بینی سوخت‌های فسیلی محافظت کنند، در حالی که باعث رشد اقتصادی فراگیر، مشاغل جدید و کاهش فقر می‌شوند.

۱۷ ژوئن، روز جهانی بیابان زدائی يا مبارزه با بیابان‌زائی در جهان است. کشورهای مختلف به مناسبت روز جهانی بيابان زدائی، برنامه‌هائی را در این زمینه اجرا می کنند. بیابان‌زائی پديده ای است که در طول سده ها به جان زمین افتاده و در حال بلعیدن زمين های سرسبز است. افزایش سطح بیابانی در دنیا موجب شده تا نهادهای بین‌المللی برای مقابله با این معضل جهانی، دست در دست هم دهند تا راهکارهای علمی و اصولی ارائه کنند و به مقابله با این پديده برخیزند.

ایران نیازمند اجرای برنامه توسعه پایدار عدالت محور و موزون در سایه حکومتی دمکراتیک است، بگونه‌ای که مصالح جامعه و زیست بوم اولویت اول و آخر آن باشد، و از حق نسل های‌ آتی بر طبیعت و امکانات جامعه، خرج نکند.

اینکه ما مسیل ها را پر می کنیم و یا پوشش گیاهی بالادست حوضه های آبخیز را از بین می بریم تا آب نتواند جذب زمین شود و یا کانال های درون شهری را متناسب با بارش های سیلابی طراحی نمی کنیم و یا در مسیر رودخانه و یا بستر و حریم ساخت و ساز می کنیم و یا پل ها را کوتاه و جاده ها را غیر کارشناسی و در هر جایی طراحی می کنیم که با سیل خراب شود مقصر خودمان هستیم نه سیلاب.

به‌گفته سازمان بین‌المللی کار برخی از کشورها تدابیری اتخاذ کرده و قوانینی وضع کرده‌اند که خواستار نظارت منظم بر شرایط کاری کارگرانی هستند که به‌طور منظم در معرض گرما، نور بیش از حد خورشید، آلودگی هوا و سایر خطرات بهداشتی در محل کار خود قرار دارند. در مواردی دیگر نیز توافق‌های جمعی میان رهبران کارگری و تجاری به کاهش خطرات کمک کرده است.

بر اساس آمارهای جهانی منتشر شده در سال ۲۰۲۱، ایران جزو ۲۰ کشور اول دنیا در تولید زباله‌های ‌پلاستیکی است و سالانه حدود ۴ میلیون تن زباله پلاستیکی تولید می‌کند. زباله‌های تولید شده در کشور نیم میلیون تن به کیسه پلاستیکی اختصاص دارد یعنی هر ایرانی روزانه به‌طور متوسط سه کیسه پلاستیکی مصرف می‌کند که ۹۶ درصد آن مستقیم وارد سطل‌های زباله می‌شود. قرار بود تا سال ۹۰-۹۱ کل پسماندهای شهری تفکیک شود. اما تاکنون کمتر از پنج درصد از پسماندها به‌طور اصولی تفکیک می‌شوند.