هشتم تیر در تاریخ جنبش فدایی خلق ایران تنها یادآور یک واقعه تلخ و خونین نیست، بلکه نماد تداوم مبارزه، پایداری در برابر استبداد و وفاداری به آرمانهایی است که نسلهای متوالی از مبارزان راه آزادی و عدالت اجتماعی برای آن زیستهاند و جان باختهاند. این روز با نام حمید اشرف و یارانش گره خورده است، اما معنای آن بسیار فراتر از یادآوری یک نبرد یا بزرگداشت چند چهره برجسته تاریخی است. هشتم تیر روز گرامیداشت همه جانباختگان سازمان فداییان خلق ایران است ، روزی که در آن حافظه جمعی جنبشی زنده میشود که در یکی از دشوارترین دورههای تاریخ معاصر ایران پرچم مقاومت را برافراشت و در برابر نظامی ایستاد که میکوشید هر صدای آزادیخواه و عدالتطلب را خاموش سازد.
برای فهم جایگاه حمید اشرف در تاریخ معاصر ایران و در حافظه سیاسی جنبش فدایی، باید به شرایطی بازگردیم که این جنبش در آن زاده شد. پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، فضای سیاسی کشور با سرکوب گسترده نیروهای ملی، دموکرات و چپ مواجه شد. رژیم سلطنتی با اتکا به دستگاههای امنیتی و حمایت قدرتهای خارجی، تلاش کرد هرگونه سازمانیابی مستقل سیاسی را از میان بردارد. شکست جنبش ملی، فروپاشی بسیاری از تشکلهای سیاسی و بسته شدن راههای فعالیت قانونی، نسل جدیدی از مبارزان را با این پرسش روبرو کرد که چگونه میتوان در برابر استبداد ایستاد و امید به تغییر را زنده نگه داشت. پاسخ بخشی از این نسل در شکلگیری جنبش فدایی خلق متبلور شد،جنبشی که نه از سر ماجراجویی، بلکه از دل یک بنبست تاریخی و در جستجوی راهی برای شکستن فضای اختناق شکل گرفت.
جنبش فدایی از همان آغاز بیانگر اعتراض نسلی بود که نمیخواست سرنوشت جامعه را به سکوت و انفعال بسپارد. این جنبش کوشید نشان دهد که استبداد، هرچند قدرتمند و مسلح، شکستناپذیر نیست و میتوان در برابر آن ایستاد. عملیات سیاهکل در بهمن ۱۳۴۹ بیش از آنکه یک اقدام نظامی باشد، یک رویداد سیاسی و نمادین بود که فضای یأس و خاموشی را شکست و این پیام را به جامعه منتقل کرد که مقاومت ممکن است. اگرچه بسیاری از بنیانگذاران و کادرهای اولیه جنبش در همان سالهای نخست جان خود را از دست دادند، اما اندیشه و ارادهای که آنان نمایندگی میکردند در میان نسل جوان گسترش یافت و به یکی از مهمترین جریانهای سیاسی دهه پنجاه بدل شد.
در این میان، حمید اشرف جایگاهی ویژه یافت. او تنها یکی از اعضای جنبش نبود، بلکه به چهرهای تبدیل شد که تداوم حیات سازمان تا حد زیادی با نام و تلاشهای او گره خورد. پس از ضربات سنگینی که ساواک بر پیکر جنبش وارد آورد و بسیاری از رهبران و کادرهای برجسته آن را از میان برد، حمید اشرف مسئولیتی تاریخی بر دوش گرفت. او در شرایطی به سازماندهی و بازسازی نیروها پرداخت که دستگاه امنیتی رژیم شاه تمام امکانات خود را برای نابودی کامل جنبش به کار گرفته بود. سالها زندگی مخفی، جابهجایی مداوم، خطر دائمی دستگیری و مرگ، بخشی از واقعیت زندگی او و یارانش بود. با این همه، او توانست سازمان را زنده نگه دارد و از فروپاشی آن جلوگیری کند.
اهمیت حمید اشرف تنها در تواناییهای تشکیلاتی او خلاصه نمیشود. آنچه او را به یکی از ماندگارترین چهرههای تاریخ چپ ایران تبدیل کرده است، پیوند میان اندیشه، اخلاق و عمل سیاسی در زندگی اوست. او به نسلی تعلق داشت که سیاست را نه راهی برای کسب قدرت و موقعیت، بلکه عرصهای برای تعهد به مردم و آرمانهای انسانی میدانست. در زندگی او و بسیاری از یارانش، فداکاری، مسئولیتپذیری، صداقت و وفاداری به آرمانها مفاهیمی انتزاعی نبودند، بلکه در عمل روزمره معنا پیدا میکردند. همین ویژگیها بود که او را به الگویی برای هزاران جوانی تبدیل کرد که در سالهای بعد به جنبش فدایی پیوستند.
هشتم تیر ۱۳۵۵ نقطه عطفی در تاریخ این جنبش بود. در آن روز، نیروهای ساواک و پلیس رژیم شاه موفق شدند محل استقرار حمید اشرف و شماری از برجستهترین کادرهای سازمان را شناسایی کنند. درگیری نابرابری که درگرفت، به جانباختن حمید اشرف و یارانش انجامید. رژیم شاه این واقعه را یکی از بزرگترین موفقیتهای امنیتی خود میدانست و تصور میکرد که با حذف برجستهترین رهبر باقیمانده جنبش، پرونده فداییان را برای همیشه خواهد بست. اما تاریخ مسیر دیگری را پیمود. جانباختن حمید اشرف و یارانش نه پایان جنبش فدایی، بلکه تبدیل شدن آنان به بخشی از حافظه ماندگار مبارزات آزادیخواهانه مردم ایران بود.
دو سال بعد، انقلاب بهمن ۱۳۵۷ نظام سلطنتی را سرنگون کرد و سازمان فداییان خلق ایران به بزرگترین سازمان چپ تاریخ ایران بدل شد. هزاران زن و مرد جوان که در فضای انقلابی آن دوران به میدان سیاست پا گذاشتند، در نام حمید اشرف و دیگر جانباختگان جنبش، نمادهایی از شجاعت، فداکاری و مقاومت میدیدند. جنبش فدایی از یک جریان محدود چریکی به نیرویی گسترده و تأثیرگذار در جامعه تبدیل شد و نقش مهمی در تحولات سیاسی و اجتماعی سالهای نخست پس از انقلاب ایفا کرد.
تجربه تاریخی جنبش فدایی، همچون هر جنبش سیاسی بزرگ، سرشار از موفقیتها، ناکامیها، دستاوردها و خطاها بوده است. سازمان فداییان خلق ایران (اکثریت) که از دل این تجربه تاریخی شکل گرفته و مسیر تکامل خود را طی کرده است، امروز با نگاه انتقادی و مسئولانه به گذشته مینگرد. این سازمان در روندی طولانی و پر فراز و نشیب، از تجربههای تاریخی خود و همچنین از تحولات جهانی جنبش چپ آموخته است که آزادی، دموکراسی، حقوق بشر و عدالت اجتماعی مفاهیمی جداییناپذیرند و هیچ پروژه رهاییبخشی نمیتواند بدون پیوند این ارزشها به موفقیت دست یابد.
از این منظر، بزرگداشت حمید اشرف و دیگر جانباختگان سازمان نه به معنای بازگشت به گذشته، بلکه تلاشی برای حفظ و بازخوانی ارزشهایی است که آنان نمایندگی میکردند. آنچه امروز از حمید اشرف برای ما باقی مانده، صرفاً خاطره یک مبارز مسلح یا یک فرمانده سیاسی نیست. آنچه از او به جا مانده، تعهد عمیق به مردم، احساس مسئولیت در قبال سرنوشت جامعه، آمادگی برای فداکاری در راه آرمانهای انسانی و باور به امکان تغییر است. این ارزشها همچنان برای جامعه ایران و برای نیروهای مترقی و دموکرات اهمیت دارند.
هشتم تیر به همین دلیل تنها روز یادآوری یک گذشته قهرمانانه نیست. این روز فرصتی برای تأمل در مسئولیتهای امروز نیز هست. جامعه ایران همچنان با مسائل پیچیدهای چون استبداد، تبعیض، نابرابری، فقر، محدودیت آزادیهای مدنی و سیاسی، تبعیض علیه زنان و اقوام و بحرانهای اجتماعی و اقتصادی روبروست. مبارزه برای غلبه بر این مشکلات نیازمند حضور نیروهای دموکرات، عدالتخواه و آزادیطلبی است که بتوانند با تکیه بر تجربههای تاریخی و درس گرفتن از گذشته، راههای نوینی برای تحول جامعه بیابند.
سازمان فداییان خلق ایران (اکثریت) در حالی یاد حمید اشرف و همه شهدای سازمان را گرامی میدارد که خود را وارث سنتی میداند که جوهر آن دفاع از آزادی، عدالت اجتماعی، صلح، برابری و کرامت انسانی است. این میراث تنها در حفظ خاطره جانباختگان خلاصه نمیشود، بلکه در تلاش برای تحقق آرمانهایی معنا مییابد که آنان برای آن مبارزه کردند. اگر نسل حمید اشرف در دوران استبداد سلطنتی برای شکستن سکوت و گشودن افقهای تازه مبارزه کرد، وظیفه نسلهای امروز نیز آن است که در شرایط متفاوت کنونی، راههای تحقق آزادی، دموکراسی و عدالت اجتماعی را جستجو کنند و برای آن بکوشند.
یاد جانباختگان سازمان فداییان خلق ایران یادآور آن است که تاریخ مبارزات مردم ایران تنها از پیروزیها ساخته نشده، بلکه از ایستادگیها، فداکاریها و آرزوهایی شکل گرفته است که نسلهای گوناگون برای آیندهای بهتر در دل پروراندهاند. حمید اشرف و یارانش بخشی از این تاریخاند، تاریخی که نه در صفحات کتابها، بلکه در حافظه جمعی مردم و در آرمانهای زنده آزادیخواهانه و عدالتطلبانه تداوم یافته است.
امروز، در پنجاهمین سالروز هشتم تیر، با ادای احترام به حمید اشرف و همه جانباختگان سازمان فداییان خلق ایران، بار دیگر بر ارزشهایی تأکید میکنیم که آنان برای آن زیستند و جان باختند ، ارزشهایی که در کانون آنها آزادی انسان، عدالت اجتماعی، دموکراسی، برابری و همبستگی انسانی قرار دارد. یاد آنان نه تنها بخشی از گذشته ما، بلکه بخشی از مسئولیت ما در قبال آینده است.
در کانون آنها آزادی انسان، عدالت اجتماعی، دموکراسی، برابری و همبستگی انسانی قرار دارد. یاد آنان نه تنها بخشی از گذشته ما، بلکه بخشی از مسئولیت ما در قبال آینده است.
تا زمانی که آرمانهای آزادی و عدالت در جامعه ما زنده باشد، نام و خاطره آنان نیز زنده خواهد ماند.
علی جنوبی
۱۴۰۵
بمناسبت ۸ تیرپنجاهمین سالروز یاد حمید اشرف ودیگر جانباختگان فدایی .
افزودن دیدگاه جدید