چکیده
نظم پیشا جنگ 40 روزه بر مزیت اقتصادی حملونقل دریایی و اتکای گسترده به تنگه هرمز استوار بود. جنگ و آشکار شدن آسیبپذیریهای ناشی از تمرکز بر این مسیر، انگیزه تنوعبخشی به منابع، مسیرها و زیرساختها را تقویت کرده است. برآیند این دو روند میتواند نظمی متفاوت باشد که در آن، تنگه هرمز همچنان گذرگاهی مهم باقی میماند، اما میزان اتکای راهبردی به آن و سازوکارهای مدیریت امنیت دریایی تغییر میکند. مسئله اصلی در نهایت این نیست که آیا جهان همچنان به تنگه هرمز نیاز خواهد داشت، بلکه این است که در نظم آینده تا چه اندازه به آن وابسته خواهد بود و چه سازوکارهایی عبور امن و پایدار انرژی را تضمین خواهند کرد.
پیشگفتار
تنگهها و کانالهای آبی حمل و نقل دریایی اهمیت بسیاری در حوزهٔ تجارت جهانی دارند. این مسیرها، به عنوان گذرگاههای اصلی حمل و نقل کالا و کشتیرانی، شناخته میشوند. توافقنامه سازمان ملل متحد در مورد حقوق دریایی (United Nations Convention on the Law of the Sea - UNCLOS) که در ژنو در سال 1982 امضا شد، بیان میکند که تمام کشورها حق دارند به طور مساوی و بدون تبعیض از تنگهها برای عبور و رفت و آمد بین دریاها استفاده کنند. علاوه بر این، تنگه بین المللی حق مساوی ویژه ای برای عبور و رفتوآمد سریع نیروهای دریاییو هوایی را فراهم میکند.
موقعیت تاریخی تنگه هرمز
درباره دلیل نامگذاری تنگه هرمز روایتهای گوناگونی وجود دارد. برخی بر این باورند که این نام از جزیره هرمز گرفته شده است که در دهانه تنگه قرار دارد. همچنین گفته می شود که نام تنگه هرمز از واژه "هورموغ" گرفته شده که موغ بهمعنای نخل و موغستان بهمعنای نخلستان است.
تنگه هرمز بین دریای عمان و خلیج فارس قرار دارد و تنها مسیر ارتباطی خلیج فارس به آبهای آزاد در جهان است. گستره تنگه هرمز به سه بخش تقسیم میشود. این بخشها شامل آبهای سرزمین ایران، آبهای سرزمین عمان و آبهای آزاد میشوند. در جهان تنگههای محدودی با موقعیت راهبردی تنگه هرمز و در این ابعاد وجود دارند.
تقسیم جغرافیایی تنگه هرمز بهصورت ۱۲ مایل دریایی، معادل ۲۲ کیلومتر برای آبهای ایران، ۱۲ مایل دریایی یا ۲۲ کیلومتر از ساحل عمان و سه کیلومتر آبهای آزاد است. هیچکدام از دو دولت ایران و عمان حق دخلوتصرف در آبهای مجاور را ندارند و هر یک تنها میتوانند بر سواحل خود نظارت کنند.
عرض تنگه هرمز در نقاط مختلف تغییر میکند؛ اما کنترل نظامی روی این مسافت میسر است. بر طبق مقررات عهدنامه کنوانسیون جهانی سال ۱۹۸۲ میلادی، در شرایط صلح، همه کشتیهای نظامی و بازرگانی امکان تردد از این تنگه را دارند. منطقه مشرف به تنگه هرمز در ایران، منطقهای نظامی به شمار میرود و تردد در آن تنها با کسب مجوزهای لازم امکانپذیر است. عرض تنگه هرمز در باریکترین قسمت ۳۹ کیلومتر (حدود ۲۱ مایل دریایی) و در پهنترین نقاط تا ۹۶ کیلومتر (حدود ۵۲ مایل دریایی) میرسد. راه دریایی آن برای مسیر کشتیرانی حدود ۳٫۷ کیلومتر پهنا دارد که کنترل تردد را راحت میکند. طول تنگه هرمز به ۱۶۷ کیلومتر (معادل حدود ۱۰۴ مایل) میرسد. تنگه هرمز از خلیج فارس عمیقتر است و شیب کف آن در جهت شمال به جنوب افزایش مییابد؛ تا جایی که عمق آب در حوالی جزیره لارک ۳۶ متر است و در نزدیکی شبهجزیره مسندم عمان بیش از ۱۰۰ متر است. این در حالی است که عمیقترین بخش های خلیج فارس از ۹۰ متر عمیقتر نیستند. انحنای تنگه هرمز بهسمت شمال و داخل فلات ایران است و به همین دلیل خط ساحلی بیشتری در کرانههای ایران دارد.
موقعیت ژیوپلیتیکی تنگه هرمز در جهان
تنگه هرمز،یکی ازمهمترین، معروفترین و حیاتیترین تنگههای دریایی جهان است. تنگه هرمز به عنوان یک مسیر حیاتی برای حمل و نقل نفت و گاز اهمیت زیادی دارد، زیرا اکثر منابع انرژی مورد نیاز جهان از این تنگه صادر و وارد میشود. همچنین، این تنگه مسیر عبور کشتیهای باری و ناوگان نظامی نیز است. استراتژیک بودن تنگه هرمز سبب شده تا این منطقه به یکی از حساسترین نقاط جهان در مسائل امنیتی و سیاسی تبدیل شود. به قدری که وقوع هر گونه بحران یا تنش در این منطقه میتواند تأثیرات جهانی بسیاری را به همراه داشته باشد و محدودیت هایی برای حمل بار دریایی بوجود آورد.
تنگه هرمز در طول تاریخ بهدلیل موقعیت حساسی که دارد، محل منازعههای بینالمللی بوده است. تا کنون کشور ایران تسلط نظامی بالایی بر تنگه هرمز داشته است که وجود جزایر متعدد در این تنگه، این امکان را برای نیروهای نظامی ایران سادهتر کرده است. گرچه ایران و عمان هر دو سهم مشترکی از این تنگه دارند؛ اما بهدلیل وسعت کشور عمان و نیروهای نظامی محدود آن، در عمل تسلط نظامی ایران روی تنگه هرمز بیشتر بوده است.
اهمیت اقتصادی تنگه هرمز
تنگه هرمز سومین تنگه پرتردد جهان به شمار میرود. خلیج فارس در حدود ۶۰ درصد از ذخایر نفت و ۴۰ درصد از ذخایر گاز جهان را در خود دارد و به این ترتیب میتوان تنگه هرمز را یکی از بزرگترین مسیرهای انتقال انرژی در دنیا دانست؛ بنابراین تامین امنیت تنگه هرمز، تاثیر مستقیمی بر تامین منابع انرژی در جهان دارد.
کشورهای حوزه خلیج فارس میزان متفاوتی از تولید نفت خود را از تنگه هرمز صادر میکنند. پیش از درگیری و تنش کنونی در منطقه، عربستان و ایران در حدود ۹۰ درصد، امارات متحده عربی ۹۹ درصد و عراق در حدود ۹۸ درصد از تولید نفت و فرآوردههای آن را از این تنگه صادر میکردند. کشورهای کویت و قطر نیز ۱۰۰ درصد صادراتشان از همین مسیر صورت میگرفت. البته تردد در تنگه هرمز تنها محدود به نفتکشهای بزرگ نیست و بیش از ۵۰ درصد از داد و ستدهای بازرگانی کشورهای منطقه، از این مسیر و بهوسیله کشتیهای تجاری عظیم انجام میشوند. بنابراین، میتوان نتیجه گرفت که تنگه هرمز شاهراهی حیاتی برای اقتصاد نفتی جهان به شمار میرود و از مهمترین مسیرهای تردد دریایی در جهان است. تنها یک روز بسته بودن این تنگه میتواند قیمت هر بشکه نفت را به میزان زیادی افزایش دهد.
اگر به هر دلیلی تنگه هرمز مسدود و صادرات نفت و فرآوردههای آن از این مسیر متوقف شود، بازارهای جهانی با کمبودی بالغ بر ۲۰ میلیون بشکه مواجه میشوند که این مسئله باعث رشد چشمگیر قیمت هر بشکه نفت در بازار جهانی خواهد شد. در واقع بسته شدن تنگه هرمز به معنای توقف صادرات ۹۰ درصد از نفت حوزه خلیج فارس و مختل شدن معاملههای تجاری این حوزه در سطح جهانی میشود.
تنگه هرمز: تلاقی تاریخ و سیاست و تجارت
تنگه هرمز به دلیل تاریخچه غنی، موقعیت جغرافیایی بینظیر و نقش کلیدی در تجارت جهانی انرژی، یکی از مهمترین آبراههای جهان است. این تنگه نهتنها از نظر اقتصادی بلکه از منظر ژئوپلیتیکی، نظامی و فرهنگی نیز اهمیت ویژهای دارد. حفظ امنیت و ثبات در این منطقه نه تنها برای کشورهای حاشیه خلیج فارس بلکه برای کل جهان حیاتی است. همکاری بینالمللی، مدیریت مسئولانه و توجه به مسائل زیستمحیطی میتواند آیندهای پایدار برای این آبراه استراتژیک تضمین کند.
جمهوری اسلامی تنگه هرمز را نه فقط یک مانع، بلکه بهمثابه ابزاری برای تأمین امنیت و اعمال حاکمیت خود بر کل منطقه میداند. بر اساس تحلیلهای مؤسسه اطلاعات انرژی آمریکا ، جریان نفت عبوری از این تنگه در سه ماهه اول سال ۲۰۲۵ بطور میانگین ۲۰.۱ میلیون بشکه در روز بوده که بیش از یکچهارم از کل تجارت دریایی نفت جهان را تشکیل میدهد. علاوه بر نفت خام، تنگه هرمز مسیر اصلی صادرات گاز طبیعی مایع (LNG) جهان نیز محسوب میشود. طبق گزارشهای آژانس بین-المللی انرژی، 2026 سالانه حدود ۲۰ درصد از کل تجارت LNG جهان از این تنگه عبور میکند. قطر بهتنهایی حدود ۹۳ درصد از LNG خود را از این مسیر صادر میکند. همچنین بخش قابل توجهی از محصولات پتروشیمی و کودهای شیمیایی (بیش از 30 درصد تجارت جهانی اوره) از این مسیر جابهجا میشود.
مدیریت آمریکا بر عملیات کنترل تنگه هرمز
منطق نو ظهور سیاست واشنگتن بیشتر مبتنی بر عادیسازی اختلال، کاهش حساسیت بازار به تنگه هرمز، جایگزینسازی تدریجی مسیرها و منابع انرژی، تحمیل هزینه به اقتصاد ایران و در نهایت تغییر محاسبه هزینه ـ فایده تهران است. اهمیت این تحول در آن است که آمریکا الزاماً نمیکوشد ثابت کند تنگه هرمز همین امروز میتواند مانند دوران پیش از جنگ بهطور کامل و عادی باز شود؛ بلکه میکوشد نشان دهد که بستهماندن آن لزوماً به معنای پیروزی ایران نیست. در این چارچوب، استمرار اختلال میتواند برخلاف منطق اولیه تهران، به فرایندی برای کاهش ارزش راهبردی جغرافیای ایران تبدیل شود. آمریکا در عین حال میخواهد به متحدان منطقهای و نیز بازیگران دریایی ثابت کند که او نه فقط به تنش در منطقه واکنش نشان میدهد بلکه میتواند نظم را در منطقه تضمین کند. این امر تلاشی در راستای تثبیت هژمونی و نظم تکقطبی است.
به نوشته اکسیوس، در شرایط کنونی محاصره دریایی ایران توسط نیروهای آمریکایی، کارگروه مسئول عملیات تنگه هرمز از مقر ارتش آمریکا در فورت براگ در ایالت کارولینای شمالی هدایت میشود و با کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس هماهنگی دارد. این کارگروه هر روز فهرست کشتیهایی را که قصد خروج از خلیج فارس از طریق تنگه هرمز به سمت دریای عرب دارند، تهیه میکند. همزمان، نفتکشهای خالی اجاره شده نیز برای ورود به خلیج فارس و بارگیری نفت برنامهریزی میشوند. کشتیها هر شب در بازههای زمانی مشخص و در قالب دو صف بزرگ، یکی برای ورود و دیگری برای خروج، از مسیر جنوبی تنگه عبور میکنند و تحت هدایت ارتش آمریکا قرار دارند. در همین حال، جنگندههای نیروی هوایی آمریکا نیز برای مقابله با موشکهای کروز و پهپادهای ایرانی از این مسیر محافظت میکنند.
این عملیات تنها به اسکورت نفتکشهای حامل نفت محدود نمیشود. ارتش آمریکا به نفتکشهای خالی نیز کمک میکند تا از دریای عرب وارد خلیج فارس شوند، از تنگه هرمز عبور کنند، در بنادر کشورهای منطقه نفت بارگیری کنند و سپس از همان مسیر خارج شوند.
اگر تهران نتواند در میدان نظامی با آمریکا و اسرائیل برابری کند، میتواند هزینه جنگ را از میدان نبرد به بازار جهانی انرژی منتقل کند. در واقع، تنگه هرمز در این منطق نه یک هدف نظامی صرف، بلکه یک ضریب تبدیل قدرت است. یعنی ایران میتواند قدرت جغرافیایی خود را به فشار اقتصادی بر بازیگران بسیار قدرتمندتر تبدیل کند. اما جنگ ایران و امریکا یک پرسش بنیادیتر را پیش روی نظریه قدرت قرار دادهاند. آیا اهرمی که برای مدت طولانی استفاده شود، ممکن است در اثر استفاده مداوم ارزش خود را از دست بدهد؟
اینجاست که سیاست آمریکا اهمیت پیدا میکند. واشنگتن در ابتدا با منطق سنتی به بحران نگاه میکرد. تنگه باید باز بماند. ایران نباید آزادی کشتیرانی را مختل کند؛ نیروی دریایی آمریکا باید آمادگی داشته باشد و بازار انرژی نباید اجازه دهد تهران از موقعیت جغرافیایی خود برای تحمیل امتیاز سیاسی استفاده کند. اما در ماههای اخیر، مؤلفه دیگری به این سیاست اضافه شده است. اگر بازگشایی فوری تنگه هرمز بیش از اندازه پرهزینه باشد، میتوان تا زمانی محدود، هزینه بستهماندن آن را جذب و همزمان ساختار اقتصادی پیرامون آن را تغییر داد. این همان نقطهای است که مفهوم "عادیسازی بستهماندن" معنا پیدا میکند.
عادیسازی در اینجا به معنای پذیرش حقوقی یا اخلاقی انسداد تنگه نیست. همچنین به معنای آن نیست که آمریکا رسماً حق ایران برای بستن این تنگه را به رسمیت شناخته است. برعکس، از منظر حقوق دریاها و سیاست رسمی آمریکا، چنین تفسیری قابل دفاع نیست. منظور از عادیسازی، تغییر آستانه تحمل اقتصادی و سیاسی نسبت به اختلال در تردد است به نحوی که تبدیل وضعیتی که در گذشته میتوانست بلافاصله محرک یک عملیات گسترده برای بازگشایی باشد، به وضعیتی که بتوان آن را برای مدتی "مدیریت" کرد، هزینههای آن را توزیع نمود و همزمان وابستگی به خود تنگه را کاهش داد. این تغییر، اگر موفق شود، میتواند کم اثر یا به احتمال خیلی کمتر، بی اثرشدن تنگه هرمز را به دنبال داشته باشد. زیرا ایران در آن صورت همچنان قادر به ایجاد اختلال خواهد بود، اما اختلال دیگر الزاماً به معنای تولید امتیاز سیاسی نیست.
تنگه هرمز از نظر حقوق دریاها در زمره تنگههای مورد استفاده برای کشتیرانی بینالمللی قرار میگیرد. کنوانسیون حقوق دریاها در مواد ۳۷ و ۳۸ رژیم "عبور ترانزیتی" را برای چنین تنگههایی پیشبینی کرده و تصریح میکند که حق عبور ترانزیتی نباید مختل شود. ماده ۳۸ این حق را برای کشتیها و هواپیماها شناسایی میکند. ماده ۳۴ نیز روشن میکند که وجود حاکمیت دولتهای ساحلی بر آبهای تنگه، آن حاکمیت را از تعهد به قواعد رژیم عبور معاف نمیکند. به بیان دیگر، حاکمیت ایران بر بخش مربوط به آبهای سرزمینی خود اختیار نامحدود برای تعطیلکردن تردد بینالمللی ندارد. اینکه ایران میتواند تنگه هرمز را هر زمان که بخواهد ببندد با ساختار حقوق بینالملل دریاها سازگار نیست. حقوق بینالملل میگوید عبور از آبراههها باید آزاد باشد ولی بازار بیمه ممکن است کشتی را وارد آبراهه ناامن نکند بنابراین حقوق بینالملل ممکن است حق عبور را شناسایی کند، اما شرکت کشتیرانی ممکن است ریسک حمله را نپذیرد.
در ۱۴ اوت ترامپ به جد و یا مزاح از احتمال اعلام تنگه هرمز به عنوان "قلمرو ایالات متحده" سخن گفت. که ایران واکنش نشان داد و از منظر حقوقی نیز نمیتوان آن را بهسادگی به معنای تغییر وضعیت سرزمینی تنگه تلقی کرد. اظهارات اینچنینی را نباید الزاماً به معنای طرح حقوقی منسجم دانست؛ اما از نظر قدرت نمادین نشاندهنده تلاش برای شکستن تصور حاکمیت انحصاری ایران بر هرمز است. آمریکا نمیتواند اهمیت تنگه هرمز را حذف کند. هیچ مسیر جایگزینی نمیتواند در کوتاه مدت تمام ظرفیت این تنگه را جبران کند. حدود ۲۰ میلیون بشکه در روز، حجم بسیار بزرگی است. گزارشهای تحلیلی اخیر نیز تصریح میکنند که اختلال در ماههای گذشته مقدار زیادی از عرضه نفت را تحت تأثیر قرار داده است.
از طرف دیگر، قیمت نفت به دلیل حملات نفتکشها و توقف پیشرفت مذاکرات افزایش یافت. بنابراین بحران ، تورم ، فشار بر مصرفکنندگان آمریکایی، و هزینه برای اقتصاد جهانی واقعی است. در نتیجه، نظریه "بیاهمیتشدن تنگه هرمز" بی پایه است. در عین حال، آمریکا میتواند اهرم ایران در رابطه با تنگه هرمز را بطور نسبی کم اهمیت کند.
ترامپ میگوید: "جمهوری اسلامی در حال فروپاشی است." بسنت میگوید: "مرحله نهایی رویارویی با جمهوری اسلامی فرا رسیده است." در روز 24 اوت، طرح تازه آمریکا علیه جمهوری اسلامی به اجرا درآمد. اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، همزمان از آغاز "عملیات انزوای اقتصادی" جمهوری اسلامی خبر داد و گفت هدف واشینگتن قطع تمام شریانهای مالی و تجاری است که به بقای حکومت ایران کمک میکنند.
جایگاه تنگه هرمز در آینده امنیت انرژی
اهمیت تاریخی این تنگه تنها از حجم انرژی عبوری ناشی نمیشود، بلکه ریشه در پیوند جغرافیا، اقتصاد و قدرت دارد. هرگاه احتمال اختلال در تردد نفتکشها افزایش یافته، پیامدهای آن در قالب افزایش قیمت انرژی، رشد هزینه بیمه و حملونقل و نگرانی از کمبود عرضه در بازارهای جهانی نمایان شده است. به همین دلیل، تنگه هرمز همواره در محاسبات امنیتی و نظامی بازیگران منطقهای و فرامنطقهای جایگاهی ویژه داشته است. بااینحال، جنگ 40 روزه این پرسش را برجستهتر کرده است که آیا هرمز در نظم آینده امنیت انرژی، همچنان با همان وزن راهبردی گذشته باقی خواهد ماند یا تجربه آسیبپذیری، کشورها را به بازتعریف وابستگی خود به این گذرگاه سوق خواهد داد؟
بااینحال، نباید نتیجه گرفت که هر بحران در تنگه هرمز الزاماً به قطع پایدار عرضه انرژی میانجامد یا همه کشورها به یک اندازه آسیب میبینند. آثار بحران به مدت اختلال، ذخایر راهبردی، ظرفیت مسیرهای جایگزین و توان واکنش تولیدکنندگان و مصرفکنندگان بستگی دارد. اهمیت جنگ 40 روزه در این است که هزینه اتکای بیش از اندازه به یک مسیر راهبردی را آشکارتر کرده و انگیزه کشورها برای کاهش آسیبپذیری را افزایش داده است.
مسیرهای جایگزین
کشورهای حاشیه خلیج فارس و مصرفکنندگان بزرگ انرژی برای کاهش وابستگی به تنگه هرمز، به توسعه خطوط لوله، افزایش ظرفیت ذخیرهسازی، تنوعبخشی به منابع واردات و سرمایهگذاری در انرژیهای جایگزین روی آوردهاند. بااینحال، این گزینهها محدودیتهای ساختاری دارند. احداث خطوط لوله مستلزم سرمایهگذاری سنگین، زمان طولانی، زیرساختهای پایدار و توافقهای سیاسی و امنیتی است. افزون بر این، ظرفیت مسیرهای موجود نمیتواند بهآسانی جایگزین تمام حجم انرژی عبوری از هرمز شود. برآوردهای آژانس بینالمللی انرژی ظرفیت قابلاستفاده خطوط جایگزین انتقال نفت را حدود ۳٫۵ تا ۵٫۵ میلیون بشکه در روز ارزیابی کردهاند؛ ظرفیتی که تنها بخشی از جریان روزانه نفت از تنگه را پوشش میدهد.
صادرات گاز طبیعی مایع کشورهای قطر و امارات به مسیر تنگه هرمز وابسته است و انتقال محمولههای کوچک انرژی با کانتینرها یا مخازن محدود نمیتواند جایگزین حملونقل انبوه با نفتکشها و کشتیهای تخصصی شود؛ چراکه از نظر حجم، هزینه و الزامات ایمنی قابلقیاس نیست. از سوی دیگر، مسیرهای جایگزین نیز مصون از تهدید نیستند و ممکن است در معرض حملات پهپادی و موشکی، خرابکاری یا اختلال در بنادر و زیرساختهای زمینی قرار گیرند.
اهمیت تنگه هرمز به انتقال نفت خام و گاز طبیعی مایع محدود نمیشود. فرآوردههای پالایشگاهی، گاز مایع نفتی، خوراکها و محصولات پتروشیمی نیز بخشی از جریان تجارت دریایی منطقه را تشکیل میدهند. اختلال در این جریانها میتواند صنایع شیمیایی، تولید پلاستیک و پلیمر، کودهای شیمیایی، بستهبندی و بخشهایی از صنایع تولیدی را تحت تأثیر قرار دهد.
کاهش وابستگی
ازاینرو، امنیت تنگه هرمز باید در چارچوبی گستردهتر از امنیت عرضه نفت و با توجه به زنجیرههای تأمین و ارزش بررسی شود. حتی اگر بخشی از نفت خام از مسیرهای جایگزین صادر شود، صادرات محصولات پتروشیمی، دسترسی به خوراک، ظرفیت بنادر و ارتباط میان واحدهای صنعتی و بازارهای جهانی ممکن است همچنان به امنیت دریایی وابسته بماند. اختلال در تنگه هرمز میتواند از طریق افزایش هزینه مواد اولیه، تأخیر در تحویل و تغییر مسیر تجارت، بر کشورهایی نیز اثر بگذارد که واردکننده مستقیم نفت از هرمز نیستند. بنابراین، ارزیابی آسیبپذیری کشورها باید وابستگی مستقیم و غیرمستقیم آنها به انرژی، محصولات پتروشیمی، حملونقل و زنجیرههای تأمین را در نظر بگیرد.
حملونقل دریایی به دلیل ظرفیت بالا، هزینه نسبتاً پایین هر واحد کالا و دسترسی به بازارهای دوردست، همچنان جایگاهی اساسی در تجارت جهانی انرژی دارد. هرچند ناامنی میتواند با افزایش حق بیمه، هزینه حفاظت دریایی و تأخیر در تحویل، بخشی از مزیت اقتصادی آن را کاهش دهد، خطوط لوله و سایر روشها نیز با محدودیت ظرفیت، هزینه سرمایهگذاری و آسیبپذیریهای خاص خود مواجهاند. ازاینرو، محتملتر است که کشورها به ترکیبی از مسیرهای متنوع، ذخایر راهبردی و زیرساختهای مکمل روی آورند تا اینکه حملونقل دریایی را بهطور کامل کنار بگذارند.
ناامنی در خلیج فارس و دریای عمان همچنین میتواند روند تنوعبخشی به سبد انرژی را تسریع کند. توسعه انرژیهای تجدیدپذیر، افزایش بهرهوری و گسترش برقرسانی میتواند وابستگی به سوختهای فسیلی وارداتی را کاهش دهد؛ بااینحال، این تحول به سرمایهگذاری در شبکه برق، ذخیرهسازی و تأمین تجهیزات نیاز دارد.
افزون بر این، توسعه انرژیهای پاک نیز به مواد معدنی، تجهیزات صنعتی و زنجیرههای تأمین جهانی وابسته است و جایگزینی منابع انرژی به معنای استقلال کامل از شبکه تولید و ترانزیت انرژی منطقه نیست. در نتیجه، ناامنی میتواند بهجای حذف سریع انرژی فسیلی، روند تنوعبخشی را سرعت ببخشد و بهتدریج سهم نسبی هرمز را در محاسبات امنیت انرژی تغییر دهد.
برآیند
نظم پیشا جنگ 40 روزه بر مزیت اقتصادی حملونقل دریایی و اتکای گسترده به تنگه هرمز استوار بود. جنگ و آشکار شدن آسیبپذیریهای ناشی از تمرکز بر این مسیر، انگیزه تنوعبخشی به منابع، مسیرها و زیرساختها را تقویت کرده است. برآیند این دو روند میتواند نظمی متفاوت باشد که در آن، تنگه هرمز همچنان گذرگاهی مهم باقی میماند، اما میزان اتکای راهبردی به آن و سازوکارهای مدیریت امنیت دریایی تغییر میکند.
محدودیت ظرفیت خطوط لوله جایگزین، دشواری انتقال حجم عظیم انرژی از مسیرهای دیگر، مزیتهای حملونقل دریایی و وابستگی صنایع به محصولات پتروشیمی منطقه، نشان میدهد که تنگه هرمز در آینده قابل پیشبینی همچنان یکی از گلوگاههای مهم اقتصاد جهانی خواهد بود. بااینحال، تداوم اهمیت به معنای ثبات جایگاه آن در همان سطح گذشته نیست.
تجربه جنگ، همراه با تحولات و تغییرات نظام بینالملل، انگیزه کشورها را برای کاهش آسیبپذیری افزایش میدهد. نتیجه محتمل این فرایند، حذف تنگه هرمز از نقشه امنیت انرژی جهان نیست، بلکه کاهش اتکای انحصاری به آن و تغییر معیارهای ارزیابی اهمیت راهبردیاش است.
برای کشورهای منطقه، از جمله ایران، حفظ جایگاه راهبردی تنگه هرمز تنها به موقعیت جغرافیایی وابسته نیست؛ بلکه به امنیت پایدار دریانوردی، همکاریهای منطقهای و نقشآفرینی در تحولات آینده امنیت انرژی نیز بستگی دارد. مسئله اصلی در نهایت این نیست که آیا جهان همچنان به تنگه هرمز نیاز خواهد داشت، بلکه این است که در نظم آینده تا چه اندازه به آن وابسته خواهد بود و چه سازوکارهایی عبور امن و پایدار انرژی را تضمین خواهند کرد.
*منبع عکس: سایت ایران ویو 24
افزودن دیدگاه جدید