کدام سناریوها متأثر از جنگ میتواند بروز کند
با توجه به تحولات روزهای اخیر و بر اساس تحلیل کارشناسان و اندیشکدهها، سناریوهای مختلفی برای آینده این درگیری میتوان متصور شد. در ادامه، مهمترین این سناریوها را به همراه منابع معتبر بررسی میکنیم
ماهیت و اهداف عملیات نظامی از نگاه تحلیلگران خارجی
الیوت آبرامز، عضو ارشد شورای روابط خارجی، تأکید میکند که این عملیات حاصل هماهنگی بیسابقه میان آمریکا و اسرائیل و حاصل دیدار نتانیاهو از واشنگتن دو هفته پیش از حمله بوده است. به گفته وی، فراخوان مستقیم ترامپ از مردم ایران برای قیام علیه نظام، رویکردی تازه در سیاست آمریکا محسوب میشود .
مکس بوت، کارشناس ارشد امنیت ملی، اهداف اعلامشده ترامپ را "جاهطلبانه و عمدتاً دستنیافتنی" توصیف میکند. به گفته وی، نابودی برنامه موشکی و هستهای ایران از طریق حملات هوایی ممکن است، اما جلوگیری از بازسازی آنها بدون حضور نظامی پایدار در زمین غیرممکن است .
ارزیابی سناریوهای آینده از منظر تحلیلگران
سناریوی تداوم نظام: "هیچکس خمینی نیست، اما خمینیسم باقی میماند"
ری تکیه از شورای روابط خارجی معتقد است که "بمباران یک رژیم تا مرز انقراض، بهندرت استراتژی مؤثری است". وی تأکید میکند که جمهوری اسلامی یک سیستم ایدئولوژیک با لایههای متعدد نخبگان و پایگاه اجتماعی است. اگرچه این پایگاه در سالهای اخیر کوچکتر شده، اما همچنان نیروهای وفاداری در اختیار دارد که برای حفظ قدرت از زور استفاده میکنند. سرکوب اعتراضات اخیر نشان داد که شکست در خارج لزوماً به ضعف در داخل منجر نمیشود .
برونوین مادوکس، مدیر مؤسسه چتم هاوس، با صراحت بیشتری میگوید: "تغییر رژیم را نمیتوان از هواپیما انجام داد". وی به قدرت سپاه پاسداران اشاره کرده و هشدار میدهد: "سپاه یک مجتمع نظامی-صنعتی واقعی است که بخش بزرگی از اقتصاد را در دست دارد و ممکن است یکی از فرماندهان آن در نهایت به قدرت برسد" .
سانم وکیل از چتم هاوس نیز هشدار میدهد که "فروپاشی یک رژیم بسیار آسانتر از شکلدهی به آنچه پس از آن میآید است". به گفته وی، فاصله میان فروپاشی رژیم و تثبیت دموکراسی، خطرناکترین مرحله در تاریخ تحولات سیاسی است .
سون دگان، استاد دانشگاه فودان شانگهای، نیز معتقد است خامنهای پیش از این جانشین خود را تعیین کرده و تا زمانی که مشکل جدی برای جانشین پیش نیاید، نظام فعلی تا حدودی قابل تداوم است
سناریوی نظامیشدن و چرخش به راست افراطی
براهما چلانی، استاد راهبردی دانشگاه دهلی نو، دیدگاه متفاوتی ارائه میدهد. وی معتقد است کشته شدن خامنهای توسط نیروهای خارجی، در فرهنگ سیاسی شیعه از طریق "روایت عاشورا" بازتعریف میشود و میتواند به جای تضعیف، موجب تقویت رژیم شود. به گفته وی، ترور رهبر عالی، احتمال تبدیل ایران به یک "حکومت دینی نظامیشده" را افزایش میدهد .
یانگ وئومینگ، مقام سابق امنیت ملی تایوان، هشدار میدهد که با توجه به کشته شدن غیرنظامیان در کنار رهبری، دولت جدید ایران ممکن است موضعی سختگیرانهتر در قبال آمریکا اتخاذ کند و از طریق بسیج ملی، مخالفان داخلی را به حاشیه براند
سناریوی فروپاشی و جنگ داخلی
مایکل هوروویتس، کارشناس دفاعی مستقل در اسرائیل، نسبت به احتمال قیام مردمی در جریان درگیری تردید دارد و میگوید: "تا زمانی که درگیری ادامه دارد، شانس اعتراضات گسترده کم است. احتمال بیشتری وجود دارد که پس از پایان درگیری، ناآرامیها اوج بگیرد، البته اگر رژیم همچنان توان سرکوب داشته باشد" .
لورل رپ از چتم هاوس، استراتژی آمریکا را "شرطبندی عظیم بر فرضیه اثباتنشده قیام سریع مردم ایران" توصیف میکند. وی هشدار میدهد که اگر این قیام رخ ندهد، کاخ سفید با انتخاب دشواری مواجه خواهد شد: "عقبنشینی یا تشدید بیشتر درگیری" .
سونگ ژونگپینگ، کارشناس نظامی در هنگکنگ، سناریوهای متعددی برای آینده ایران ترسیم میکند: روی کار آمدن یک عامل دستنشانده، به قدرت رسیدن سپاه پاسداران، روی کار آمدن اصلاحطلبان، جانشینی فرزند خامنهای یا بازگشت سلطنت. وی تأکید میکند که هر یک از این سناریوها با درگیری و بیثباتی همراه خواهد بود و احتمال جنگ داخلی بالاست .
ارزیابی بازیگران کلیدی
تحلیلگران اتفاق نظر دارند که در شرایط کنونی، سه بازیگر اصلی تعیینکننده خواهند بود
1. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی: به گفته برونوین مادوکس، سپاه به عنوان یک "مجتمع نظامی-صنعتی" که بخش عمده اقتصاد را کنترل میکند، قدرتمندترین نهاد در ایران است و میتواند یکی از فرماندهان خود را به قدرت برساند .
2. خبرگان رهبری و روحانیت: ری تکیه تأکید میکند که هسته سخت نظام همچنان انسجام خود را برای بقا حفظ کرده است، هرچند مشروعیت اجتماعی خود را تا حد زیادی از دست داده .
3. مردم و شبکههای اعتراضی: تحلیلگران چتم هاوس هشدار میدهند که معترضان ایرانی پس از سرکوب خونین ژانویه ۲۰۲۶، احساس خیانت میکنند و برای حضور مجدد در خیابانها تردید دارند. همچنین آنها هنوز فاقد رهبری متحد هستند .
1. سناریوی جنگ نیابتی و فرسایشی گسترده (محتملترین سناریو)
بر اساس این سناریو، با توجه به کشته شدن رهبر ایران و ضربه به ساختار فرماندهی، تهران تلاش میکند با فعال کردن شبکه گسترده نیروهای نیابتی خود (نظیر حزب الله، حوثیها و حشد شعبی) جبهههای جدیدی را علیه منافع آمریکا و اسرائیل در سراسر منطقه بگشاید .
2. سناریوی تشدید محدود و حسابشده (محتمل در کوتاهمدت)
در این سناریو، طرفین تلاش میکنند درگیری را در سطح فعلی و از طریق تبادل حملات محدود هوایی و موشکی کنترل کنند و از سقوط به یک جنگ تمامعیار جلوگیری نمایند . هدف هر دو طرف دستیابی به حداکثر دستاوردهای سیاسی و نظامی با کمترین هزینه است. پروفسور حسن الداجه از دانشگاه الحسین بن طلال معتقد است با توجه به آگاهی طرفین از هزینههای سنگین یک جنگ تمامعیار، این سناریو در کوتاهمدت محتملترین گزینه است .
3. سناریوی "معامله زیر آتش"
این سناریو که توسط دکتر رائد ابوبدویه، استاد روابط بینالملل مطرح شده، به معنای استفاده از حملات نظامی به عنوان اهرم فشاری برای بازگشت به میز مذاکره و امضای توافقی جدید با شرایط سختتر علیه ایران است . این سناریو اگرچه متناقض به نظر میرسد، اما سابقه تاریخی دارد و در صورتی محتملتر است که جنگ فرسایشی برای هر دو طرف گران تمام شود و راههای دیپلماتیک پنهانی باز باشد .
4. سناریوی فروپاشی یا دگرگونی نظام جمهوری اسلامی
تحلیلگرانی مانند دکتر حسین العیک، کارشناس مسائل آمریکا، معتقدند که هدف نهایی واشنگتن و تلآویو، برچیدن نظام جمهوری اسلامی است . با این حال، این کارشناسان تاکید میکنند که صرفاً با حملات هوایی نمیتوان رژیمی را که هنوز از حمایت نسبی مردمی و ساختار امنیتی منسجمی برخوردار است، سرنگون کرد . تحقق این سناریو نیازمند عوامل دیگری مانند فروپاشی کامل اقتصادی، نارضایتی عمومی فراگیر و احتمالاً حضور نیروی زمینی است که در حال حاضر محتمل به نظر نمیرسد .
5. سناریوی جنگ تمامعیار منطقهای (ریسک بالا، احتمال متوسط)
این سناریو که "بدترین سناریو" توصیف میشود، ناشی از یک اشتباه محاسباتی یا رویدادی با تلفات بسیار سنگین است که باعث ورود مستقیم بازیگران بیشتر به جنگ میشود . مواردی مانند مسدود شدن تنگه هرمز توسط ایران یا حملات گسترده به زیرساختهای نفتی کشورهای عربی میتواند منجر به مداخله نظامی گستردهتر آمریکا و متحدانش شود و کشورهایی مانند انگلیس را نیز مستقیماً درگیر کند .
6. سناریوی گسترش جنگ به عرصه تروریسم و سایبر
کارشناس امنیتی، جواد علی، هشدار میدهد که در صورت به بنبست رسیدن ایران، این کشور ممکن است از ابزارهای نامتقارن مانند حملات تروریستی توسط گروههای نیابتی و حملات سایبری گسترده علیه اهداف غربی در سراسر جهان استفاده کند . ترسا گنو از شورای آتلانتیک نیز بر افزایش خطر ترور، آدمربایی و خرابکاری در اروپا و آمریکا تاکید کرده است .
جمعبندی
با توجه به تحلیلهای صاحبنظران خارجی، میتوان نتیجه گرفت که حمله آمریکا و اسرائیل هرچند نقطه عطفی در تاریخ ایران محسوب میشود، اما نتیجه نهایی آن قطعی و یکسویه نیست. سناریوی انتقال مدیریتشده همچنان محتملترین گزینه در کوتاهمدت ارزیابی میشود، اما این تداوم شکننده است و میتواند به سرعت به سمت نظامیشدن یا فروپاشی کامل حرکت کند. آنچه مسلم است، ایران وارد یکی از پیچیدهترین و خطرناکترین مقاطع تاریخ معاصر خود شده است
بهروز فدائی ـ دوم مارچ 2026
افزودن دیدگاه جدید