نقش زنان بهایی در تاریخ معاصر ایران را نمیتوان صرفاً در چارچوب یک اقلیت مذهبی توضیح داد؛ این نقش، بخشی از روند شکلگیری جامعه مدنی، گسترش آموزش زنان، توسعه فرهنگی و تلاش برای برابری در ایران مدرن است.
از اواخر دوره قاجار تا دوران پهلوی و سپس جمهوری اسلامی، زنان بهایی همزمان دو تجربه متضاد را زیستهاند:
از یکسو مشارکت فعال در آموزش، پزشکی، فرهنگ و خدمات اجتماعی، و از سوی دیگر محرومیت، زندان، اعدام و حذف ساختاری.
زنان عضو محافل روحانی بهایی و سرکوب پس از انقلاب ۱۳۵۷
پس از انقلاب ۱۳۵۷، جامعه بهایی ایران با شدیدترین موج سرکوب سازمانیافته در تاریخ معاصر خود روبهرو شد.
محافل روحانی بهایی — شوراهای منتخب محلی و ملی برای اداره امور جامعه — به عنوان ستون اصلی سازمان اجتماعی بهاییان هدف مستقیم حکومت قرار گرفتند. فعالیت در این نهادها غالباً با اتهاماتی چون «جاسوسی»، «تشکیلات غیرقانونی» یا «تبلیغ علیه نظام» مواجه میشد.
در این میان، زنان عضو این محافل نیز بازداشت، ناپدید یا اعدام شدند.
بهیه نادری
بهیه نادری از اعضای نخستین محفل روحانی ملی بهاییان ایران پس از انقلاب بود.
در ۳۰ مرداد ۱۳۵۹، نیروهای امنیتی به محل جلسه محفل ملی یورش بردند و او همراه با دیگر اعضا ربوده شد. سرنوشت دقیق آنان هرگز روشن نشد و از آنان به عنوان نخستین قربانیان ناپدیدسازی قهری بهاییان در جمهوری اسلامی یاد میشود.
ژینوس نعمت محمودی
ژینوس نعمت محمودی — نخستین زن هواشناس ایران — از چهرههای برجسته علمی و اجتماعی کشور بود. او فارغالتحصیل فیزیک و دارای فوقلیسانس هواشناسی بود و سالها در عرصه علمی و آموزشی فعالیت داشت.
او عضو دومین محفل روحانی ملی بهاییان ایران بود و در آذر ۱۳۶۰ بازداشت شد.
در ۶ دی ۱۳۶۰، همراه با هفت عضو دیگر محفل ملی تیرباران شد. ژینوس نعمت محمودی دومین زن بهایی اعدامشده پس از انقلاب محسوب میشود.
این سرکوبها عملاً ساختار رسمی محافل ملی بهایی را از میان برد، هرچند فعالیتهای اجتماعی و فرهنگی جامعه بهایی به شکل غیرمتمرکز ادامه یافت.
اعدام ۱۰ زن بهایی در شیراز؛ نماد خشونت ایدئولوژیک
اعدام ۱۰ زن بهایی در شیراز در ۲۸ خرداد ۱۳۶۲ (۱۸ ژوئن ۱۹۸۳)، یکی از تکاندهندهترین نمونههای سرکوب عقیدتی در تاریخ جمهوری اسلامی و نخستین اعدام جمعی زنان در تاریخ معاصر ایران به شمار میرود.
این زنان عمدتاً به دلیل:
عضویت در محفل محلی بهایی،
آموزش دینی کودکان،
و خودداری از انکار باور مذهبیشان
بازداشت و سپس اعدام شدند.
آنها در میدان چوگان شیراز، یکی پس از دیگری به دار آویخته شدند و ناچار بودند اعدام دوستان و اعضای خانواده خود را پیش از مرگ مشاهده کنند.
اسامی اعدامشدگان
عزت جانمی (اشراقی)، ۵۷ ساله
رویا اشراقی، ۲۳ ساله
نصرت غفرانی (یلدایی)، حدود ۴۶ تا ۵۴ ساله
طاهره ارجمندی (سیاوشی)، ۳۰ ساله
زرین مقیمی (ابیانه)، ۲۹ ساله
اختر ثابت (سروستانی)، ۲۵ ساله
سیمین صابری، ۲۵ ساله
شیرین دالوند، ۲۶ ساله
مهشید نیرومند، ۲۷ یا ۲۸ ساله
مونا محمودنژاد، ۱۷ ساله
مونا محمودنژاد جوانترین قربانی این اعدامها بود؛ دختری نوجوان که پدر و مادرش — هوشنگ محمودی و ژینوس نعمت محمودی — نیز پیشتر قربانی سرکوب جمهوری اسلامی شده بودند.
این واقعه بعدها به یکی از نمادهای مقاومت مدنی و پایداری عقیدتی زنان در ایران تبدیل شد.
دیگر زنان بهایی اعدامشده
علاوه بر این موارد، زنان بهایی دیگری نیز در سالهای نخست جمهوری اسلامی اعدام شدند، از جمله:
جلالیه مشتعل اسکویی
شیدرخ امیرکیا
شیوا اسداللهزاده
طوبی زائرپور
ایران رحیمپور
اشراقیه فروهر
در مجموع، بیش از ۲۰۰ بهایی — زن و مرد — در دهه نخست پس از انقلاب اعدام یا کشته شدند.
تداوم بازداشت و زندان زنان بهایی
سرکوب بهاییان به دهه ۱۳۶۰ محدود نماند.
در سالهای اخیر نیز دهها زن بهایی به دلیل فعالیتهای آموزشی، اجتماعی یا صرف عضویت در جامعه بهایی بازداشت و زندانی شدهاند.
از جمله:
زریندخت احدزاده
فریده ایوبی
نورا ایوبی
ندا محبی
ژاله رضایی
عاطفه زاهدی
که در همدان و شهرهای دیگر با احکام سنگین زندان روبهرو شدهاند.
در بسیاری از موارد، اتهامات مطرحشده شامل:
«عضویت در گروه غیرقانونی»،
«تبلیغ علیه نظام»،
یا «اقدام علیه امنیت ملی»
بوده است؛ اتهاماتی که نهادهای حقوق بشری آنها را مرتبط با سرکوب آزادی عقیده میدانند.
زنان بهایی و نقش آنان در مدرنیته ایران
۱. طاهره قرةالعین؛ پیشگام آزادی زن
در تاریخ زنان ایران، نام فاطمه برغانی قزوینی، مشهور به طاهره قرةالعین، جایگاهی منحصربهفرد دارد.
او از نخستین زنان روشنفکر و معترض به ساختار مردسالار سنتی در ایران بود.
بدعتشکنی تاریخی
حضور او بدون حجاب سنتی در گردهمایی بدشت در سال ۱۸۴۸ میلادی، اقدامی بیسابقه در تاریخ اجتماعی ایران بود؛ حرکتی که بعدها به عنوان یکی از نخستین اعتراضهای علنی زنان ایرانی علیه اجبارهای سنتی شناخته شد.
نقش ادبی و فکری
قرةالعین شاعری توانا و سخنوری برجسته بود. اشعار و اندیشههای او درباره آزادی، خردگرایی و جایگاه زن، بر نسلهای بعدی روشنفکران و فعالان زن ایرانی اثر گذاشت.
او سرانجام در دوره قاجار اعدام شد و به یکی از نخستین زنان شهید راه آزادی عقیده در ایران تبدیل شد.
۲. آموزش دختران و گسترش سواد
یکی از مهمترین خدمات جامعه بهایی به جامعه ایران، توسعه آموزش دختران بود؛ آن هم در دورهای که آموزش زنان با مقاومت شدید سنتگرایان روبهرو بود.
مدارس دخترانه
در اواخر قاجار و اوایل پهلوی، مدارس مدرنی مانند:
مدرسه تربیت بنات در تهران،
و مدارس مشابه در قزوین، یزد، کاشان و دیگر شهرها
با مشارکت فعال زنان بهایی شکل گرفت
بسیاری از مدیران، معلمان و مربیان این مدارس زنان بهایی بودند.
تاکید بر آموزش زنان
در آموزههای بهایی، آموزش اجباری و سوادآموزی زنان جایگاه مهمی داشت. همین مسئله باعث شد نرخ سواد در میان زنان بهایی بهسرعت افزایش یابد و به الگویی برای دیگر بخشهای جامعه تبدیل شود.
۳. پزشکی، بهداشت و خدمات اجتماعی
زنان بهایی از نخستین زنانی بودند که وارد عرصه پزشکی، پرستاری و خدمات بهداشتی مدرن در ایران شدند.
پزشکان و متخصصان
چهرههایی چون:
ژینوس نعمت صمیمی،
فرشته منجی
و دیگر زنان پزشک و متخصص، در توسعه خدمات درمانی نقش داشتند.
فعالیت در مناطق محروم
بسیاری از زنان بهایی به عنوان:
ماما،
پرستار،
یا بهیار
در مناطق محروم ایران فعالیت میکردند و به بهبود وضعیت سلامت زنان و کودکان کمک رساندند.
۴. هنر، ادبیات و فرهنگ
زنان بهایی در عرصه فرهنگ و هنر نیز حضوری فعال داشتند.
ادبیات و شعر
برخی شاعران و نویسندگان نزدیک به این جامعه، مفاهیمی چون:
هویت زنانه،
رنج اجتماعی،
آزادی فردی،
و عدالت اجتماعی
را وارد ادبیات مدرن ایران کردند.
هنرهای نمایشی و تجسمی
در دوران مدرنسازی ایران، زنان بهایی در تئاتر، موسیقی، صنایع دستی و هنرهای تجسمی نیز فعالیت داشتند و بخشی از شکلگیری فرهنگ شهری و مدرن ایران بودند
۵. هویت ملی و پایداری مدنی
یکی از مهمترین ویژگیهای زنان بهایی ایران، پایداری آنان در حفظ هویت ایرانی و مشارکت اجتماعی، علیرغم فشارهای گسترده حکومتی بوده است.
این زنان طی دههها با:
محرومیت از تحصیل،
اخراج از مشاغل،
مصادره اموال،
زندان،
و اعدام
روبرو شدهاند؛ اما بسیاری از آنان فعالیت خود را در حوزههای آموزشی، فرهنگی و خدمات اجتماعی ادامه دادهاند.
نتیجهگیری
زنان بهایی را میتوان از پیشگامان اولیه جنبش زنان و مدرنیزاسیون اجتماعی در ایران دانست.
پافشاری آنان بر:
حق آموزش،
حضور اجتماعی زنان،
استقلال فکری،
و برابری انسانی
در دورهای که جامعه ایران هنوز ساختار سنتی قدرتمندی داشت، نقشی مهم در تحول فرهنگی ایران ایفا کرد.
در مقابل، سرکوب سیستماتیک آنان پس از انقلاب ۱۳۵۷ نیز به یکی از نمونههای شاخص نقض آزادی عقیده و حقوق زنان در جمهوری اسلامی تبدیل شد.
تاریخ زنان بهایی در ایران، تنها روایت یک جامعه مذهبی نیست؛ بلکه بخشی از تاریخ مبارزه برای کرامت انسانی، آموزش، آزادی وجدان و مشارکت برابر زنان در جامعه ایرانی است.
در سالهای ابتدایی انقلاب اسلامی، احزاب و سازمانهای سیاسی کمتر به سرکوب بهاییان حساسیت نشان دادند. دشمنی نظام سیاسی با هموطنان بهایی، ماهیتی عمیقاً عقیدتی دارد؛ به گونهای که ممکن است حکومت روزی برای حفظ منافع یا بقای خود، تنش و مخاصمه با آمریکا یا حتی اسرائیل را کاهش دهد، اما خصومت ایدئولوژیک با پیروان این آیین همچنان ادامه یابد.
به باور من، روزی که بهاییان در ایران از آزادی و حقوق کامل شهروندی برخوردار شوند، میتوان گفت که تمامی ملت ایران از هر قوم وقبیله ،باور و مسلکی ، طعم واقعی آزادی را تجربه خواهند کرد
افزودن دیدگاه جدید