زبان، وطنِ دوم ماست؛ نگاهی به سی و دو سال آموزش فارسی در فرزنو

آموزش زبان فارسی به کودکان و نوجوانان ایرانیِ مقیم خارج از کشور از مهم‌ترین زمینه‌های حفظ و تداوم هویت فرهنگی ایرانیان مهاجر است. با توجه به رشد جمعیت ایرانیان در کشورهای غربی و فاصله‌ی نسلی میان مهاجران، مسئله‌ی آموزش زبان مادری از جنبه‌های فرهنگی، روان‌شناختی، اجتماعی و آموزشی اهمیت روزافزون یافته است. این پژوهش با هدف بررسی ضرورت‌های آموزش فارسی، چالش‌های موجود و ارائه‌ی راهکارهایی برای ارتقای کیفیت آموزش زبان مادری در محیط‌های مهاجرتی تدوین شده است. نتایج نشان می‌دهد که آموزش مؤثر زبان فارسی نه‌تنها موجب حفظ پیوندهای عاطفی و فرهنگی نسل دوم ایرانیان با ریشه‌های خود می‌شود، بلکه در رشد شناختی و تقویت هویت دوفرهنگی آنان نیز نقش کلیدی دارد .

زبان، اصلی‌ترین عنصر در شکل‌گیری و تداوم هویت فردی و جمعی است. هیچ جامعه‌ای بدون زبان خود نمی‌تواند فرهنگ، اندیشه و ارزش‌هایش را بازتولید کند. در جوامع مهاجر، زبان مادری معمولاً نخستین مؤلفه‌ای است که در معرض فرسایش قرار می‌گیرد. برای ایرانیان مهاجر، زبان فارسی نه‌تنها ابزار ارتباط، بلکه حافظه‌ی تاریخی و نماد پیوستگی فرهنگی است .

با این حال، در دهه‌های اخیر، نسل‌های دوم و سوم ایرانیان خارج از کشور به تدریج از زبان فارسی فاصله گرفته‌اند؛ پدیده‌ای که پیامدهایی چون از خودبیگانگی فرهنگی، گسست ارتباطی با خانواده و از دست رفتن سرمایه‌ی فرهنگی را در پی داشته است. در این زمینه، آموزش نظام‌مند زبان فارسی به کودکان و نوجوانان مهاجر ضرورتی فرهنگی، آموزشی و حتی روانی محسوب می‌شود .

اهمیت و کارکردهای آموزش زبان فارسی

تقویت هویت فرهنگی

زبان فارسی حامل اندیشه، ارزش‌ها و نظام معنایی ایرانی است. آموزش این زبان به نسل‌های جدید، موجب تداوم هویت فرهنگی در شرایطی می‌شود که محیط اجتماعی و آموزشی، زبان و فرهنگ دیگری را ترویج می‌دهد. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که تسلط بر زبان مادری، احساس تعلق فرهنگی را افزایش داده و از بحران هویت در نوجوانان مهاجر جلوگیری می‌کند.

کارکردهای شناختی و آموزشی

یادگیری زبان دوم (در کنار زبان اصلی محیط) تأثیر مثبت بر توانایی‌های شناختی کودکان دارد. دو ‌زبانه‌ها معمولاً از انعطاف ذهنی، تمرکز و توان تحلیل بیشتری برخوردارند. از این منظر، آموزش فارسی نه تنها از منظر فرهنگی، بلکه از دیدگاه روانشناختی نیز مفید است.

نقش در ارتباطات خانوادگی و اجتماعی

تسلط به زبان فارسی امکان ارتباط عمیق ‌تر با والدین و به ویژه نسلهای پیشین خانواده را فراهم می‌کند. این ارتباط عاطفی یکی از مهمترین عوامل سلامت روانی و اجتماعی در کودکان مهاجر به شمار میرود .

چالش‌های آموزش زبان فارسی در جوامع مهاجر

نبود نظام رسمی آموزشی

در اغلب کشورها، آموزش زبان فارسی در چارچوب رسمی مدارس ارائه نمیشود و به فعالیتهای داوطلبانه یا کلاسهای آخر هفته محدود است. این مسئله موجب نا پیوستگی آموزشی و ناهماهنگی در سطح تدریس می‌شود .

سلطه‌ی زبان محیط

زبان کشور میزبان در تمامی حوزه های آموزشی، رسانه ای و ارتباطی حضور دارد و فارسی به تدریج جایگاه خود را از دست میدهد. در بسیاری از خانواده‌ها نیز والدین برای تسهیل ارتباط با محیط جدید، استفاده از زبان فارسی را محدود می‌کنند .

ضعف منابع آموزشی

کتاب‌ها و مواد درسی موجود، معمولاً برای دانش‌آموزان فارسی‌ زبان داخل ایران تدوین شده‌اند و با نیازهای زبانی، فرهنگی و آموزشی کودکان دوزبانه سازگاری ندارند. کمبود کتابهای دوزبانه، بازیهای آموزشی و محتوای چند رسانه ای از مشکلات اصلی است .

کمبود معلمان آموزش‌دیده

در بسیاری از مراکز فارسی‌آموزی، معلمان فاقد آموزش تخصصی در حوزه‌ی آموزش زبان دوم هستند. عدم آشنایی با روشهای نوین تدریس و روان ‌شناسی زبان‌آموزان دوزبانه، کیفیت یادگیری را کاهش می‌دهد .

راهکارها و الگوهای پیشنهادی

 طراحی برنامه‌ی درسی اختصاصی برای فارسی‌آموزان مهاجر

تهیه ی برنامه‌های آموزشی متناسب با نیازهای کودکان دوزبانه و طراحی محتواهای فرهنگی جذاب، شرط اساسی موفقیت است. این برنامه‌ها باید مهارت‌های گفتاری و ارتباطی را بر مهارت‌های صرفاً نوشتاری مقدم بدانند .

آموزش و توانمندسازی معلمان

تربیت آموزگاران دوزبانه و آموزش روش‌های تدریس زبان دوم (Second Language Learning Methods) از ضروری‌ترین اقدامات است. استفاده از فارغ‌التحصیلان ایرانی در رشته‌های آموزش زبان می‌تواند کیفیت تدریس را ارتقا دهد .

بهره‌گیری از فناوری و رسانه‌های دیجیتال

اپلیکیشن‌های آموزشی، پلتفرم‌های آنلاین و تولید محتوای چندرسانه‌ای (فیلم، انیمیشن، بازی‌های زبانی) می‌توانند جذابیت یادگیری فارسی را افزایش دهند و نقش مهمی در استمرار آموزش داشته باشند .

تقویت نقش خانواده و جامعه

خانواده نخستین و مهم‌ترین نهاد انتقال زبان است. تشویق والدین به گفتگو، قصه‌گویی و مطالعه به زبان فارسی در خانه، تأثیر چشمگیری در حفظ زبان دارد. انجمن‌های ایرانی نیز می‌توانند با برگزاری جشن‌های فرهنگی و اردوهای آموزشی، زمینه‌ی تمرین و استفاده از زبان را فراهم کنند .

نتیجه‌گیری

زبان فارسی، ستون اصلی هویت ایرانی و عامل پیوستگی فرهنگی میان نسل‌هاست. در شرایط مهاجرت، آموزش و حفظ این زبان نه تنها یک وظیفه‌ ی فرهنگی، بلکه ضرورتی تربیتی و هویتی است. نتایج مطالعات نشان می‌دهد که کودکان دو‌زبانه‌ی ایرانی، در صورت بهره‌گیری از آموزش منظم و جذاب، نه ‌تنها زبان مادری را حفظ می‌کنند بلکه درک عمیق‌تری از ریشه‌ها و فرهنگ خود به دست می‌آورند .

برای تحقق این هدف، لازم است نهادهای فرهنگی ایرانی در خارج از کشور، با همکاری مراکز آموزشی و رسانه‌ای، برنامه‌ای جامع و علمی برای آموزش زبان فارسی تدوین کنند. تنها در این صورت است که می‌توان اطمینان داشت زبان فارسی در میان نسل‌های آینده، زبانی زنده، پویا و معنادار باقی خواهد ماند .

مسعود شب افروز