در آستانه ۸ مارس، روز جهانی زن، زنان ایران در یکی از پیچیدهترین و بحرانیترین مقاطع تاریخ معاصر خود ایستادهاند؛ مقطعی که همزمان با سرکوب گسترده داخلی و تشدید تنشهای نظامی خارجی شکل گرفته است .
اگر جنبش «زن، زندگی، آزادی» در سالهای گذشته تصویر تازهای از مقاومت زنان ایرانی به جهان نشان داد، تحولات ماههای اخیر نشان میدهد که این مقاومت نه تنها خاموش نشده، بلکه در دل بحرانهای چندلایه اجتماعی، اقتصادی و امنیتی ادامه یافته است
. زنان در خط مقدم اعتراضات داخلی
از زمستان ۱۴۰۴ موج تازهای از اعتراضات سراسری شکل گرفت. همانند خیزشهای پیشین، زنان و دختران جوان در مرکز این اعتراضات قرار داشتند .
ویژگیهای برجسته این دوره :
رهبری میدانی اعتراضات: در بسیاری از شهرها، زنان سازماندهی تجمعات را بر عهده داشتند و در برابر نیروهای امنیتی ایستادگی کردند .
هجوم به خوابگاههای دانشجویی دختران: خوابگاههای زنان از نخستین اهداف یورش نیروهای امنیتی بودند .
بازداشتهای گسترده و ناپدیدسازی قهری: گزارشهای منتشرشده توسط سازمانهایی مانند عفو بین الملل ،از بازداشت هزاران زن و انتقال آنان به بازداشتگاههای غیررسمی خبر دادهاند.
در این دوره، زنان نه فقط شرکتکننده، بلکه موتور محرک اعتراضات بودند؛ حضوری که هزینههای سنگینی نیز در پی داشت .
جنگ و تشدید آسیبپذیری زنان غیرنظامی
با ورود تنشهای نظامی به فاز جنگی در اواخر فوریه ۲۰۲۶، وضعیت انسانی پیچیدهتر شد. در چنین شرایطی، زنان به عنوان بخشی از بدنه غیرنظامی جامعه با فشارهای مضاعف روبهرو شدند .
پیامدهای مستقیم
تلفات غیرنظامی: حملات به مراکز شهری موجب کشته و مجروح شدن صدها غیرنظامی شد که در میان آنان زنان و کودکان سهم قابل توجهی دارند .
بحران سلامت و مراقبت: اختلال در زیرساختها، کمبود دارو و قطع ارتباطات، بار مراقبت از خانواده را ـ که در ساختار اجتماعی ایران عمدتاً بر دوش زنان است ـ سنگینتر کرده است .
گسترش ناامنی روانی: اضطراب جنگ، آوارگی داخلی و از دست دادن عزیزان، آثار بلندمدت روانی بر زنان بر جای میگذارد .
در چنین شرایطی، زنان هم قربانی مستقیم خشونتاند و هم ستونهای بقا در خانواده و جامعه .
اقتصاد جنگزده و زنانهشدن فقر
تنشهای نظامی و تحریمها، اقتصاد ایران را وارد مرحلهای تازه از رکود و تورم کرده است. زنان که پیشتر نیز سهم کمتری از بازار کار رسمی داشتند، بیش از دیگران آسیب دیدهاند .
روندهای قابل مشاهده :
خروج گسترده از بازار کار: صدها هزار زن شغل خود را از دست دادهاند یا از یافتن کار ناامید شدهاند .
ضربه به بخشهای دارای حضور بالای زنان: گردشگری، صنایع دستی، رسانه و اقتصاد دیجیتال از جمله حوزههایی هستند که بیشترین آسیب را دیدهاند .
گسترش مشاغل غیررسمی: بسیاری از زنان به مشاغل بیثبات و بدون حمایت اجتماعی سوق داده شدهاند .
نتیجه این روندها، تعمیق پدیده «زنانهشدن فقر» است؛ وضعیتی که استقلال اقتصادی زنان را تضعیف میکند و آنان را در برابر خشونتهای خانگی و اجتماعی آسیبپذیرتر میسازد.
زنان زندانی؛ مقاومت در پشت دیوارها
وضعیت زنان زندانی، بهویژه زندانیان سیاسی، در این دوره بحرانی بهطور محسوسی وخیمتر شده است .
انتقال و تشدید فشار
پس از آسیب دیدن بخشهایی از زندانها، گزارشهایی از انتقال زندانیان زن از زندان اوین منتشر شده است؛ زندانی که بارها به دلیل شرایط غیرانسانی مورد انتقاد قرار گرفته است .
انکار درمان و شرایط غیربهداشتی
شیوع بیماریهای عفونی
کمبود دارو
تأخیر در انتقال به بیمارستان
استفاده از محرومیت درمان به عنوان ابزار فشار
شکنجه سفید و خشونت جنسیتی
بر اساس گزارشهای منتشرشده از سوی دیده بان حقوق بشر و روایتهای زندانیان سابق، موارد زیر تکرار شده است :
سلول انفرادی طولانیمدت (موسوم به «شکنجه سفید»)
تهدید به تجاوز یا آسیب به خانواده
بازرسیهای تحقیرآمیز
قطع تماس با خانواده
چهرههایی مانند نرگس محمدی و سپیده قلیان بارها درباره این فشارها سخن گفتهاند .
در زمان بحرانهای نظامی، زندانها به فضاهایی برای تشدید سرکوب و ایجاد رعب اجتماعی تبدیل میشوند .
دوگانه امید و نگرانی
فضای اجتماعی کنونی دوقطبی است :
. بخشی از زنان، در تحولات سیاسی اخیر نشانههایی از امکان تغییر میبینند
بخشی دیگر نگران فروپاشی امنیت، گسترش بیثباتی و تکرار تجربههای تلخ منطقهای هستند .
این شکاف، بازتاب پیچیدگی موقعیتی است که زنان در آن همزمان خواهان آزادی، امنیت و کرامت انسانیاند .
هشتم مارس؛ فراتر از همدردی
روز جهانی زن در چنین شرایطی صرفاً روز بزرگداشت نیست؛ روز یادآوری پیوند سه مطالبه اساسی است :
آزادی از سرکوب سیاسی
امنیت در برابر خشونت نظامی و اجتماعی
برابری اقتصادی و حقوقی پایدار
زنان ایران امروز در تقاطع جنگ، اقتدارگرایی و بحران اقتصادی ایستادهاند. با این حال، تجربه سالهای اخیر نشان داده که آنان نه صرفاً قربانی، بلکه کنشگران اصلی تغییر اجتماعیاند .
هشتم مارس امسال، یادآور این حقیقت است که هیچ صلح پایداری بدون عدالت جنسیتی، و هیچ آزادی واقعی بدون مشارکت کامل زنان، امکانپذیر نیست .
مبارزه زنان ایران برای «زندگی» و «آزادی» همچنان ادامه دارد — حتی در تاریکترین روزها .
مارچ ۲۰۲۶
افزودن دیدگاه جدید