نگاهی " غیرطبقاتی " به مکتب ادبی سیمبولیسم

نمادگرایی یا سیمبولیسم؛ شورش ادبی از فرانسه تا روسیه.

سیمبولیسم یا نمادگرایی؛ واژه ایست یونانی-لاتین و به معنی بکار بردن علامت و نشانه در شعر و هنر که در اروپا مورد استفاده قرار گرفت. آن عکس العملی بود به مکتب ادبی ناتورالیسم در پایان قرن 19 میلادی در فرانسه، و در قالب مکتب و جریانی که روی شعر اروپا تعثیر مهمی گذاشت. این مکتب نوعی هنر و ادبیات بورژوایی؛ بیگانه با واقعیت از طریق شعر تصویری؛ گاهی با ادعای معنوی و شبه عرفان، مخالف توصیف پدیدههای واقعی و رئالیستی بود. سیمبولیسم نظام و سیستمی است از نماد و سنبل برای بیان موضوعات و عنوانهای پذیرفته شده که دارای مفهوم و معنایی فشرده و تنیده هستند، و برای درک و استعاره از آنان استفاده میشود. آنان نوعی لغت شناسی نیز هستند. نمایندگان مهم شعر و ادبیات سیمبولیسم در فرانسه: بودلر، مالارمه، ریمباود، ورلاین، مترلینک، ورهاون،و موره آس بودند. در ایتالیا، آنوزیو، و در روسیه، مرزه کویچ بود. 

از اصطلاحات و علامات سیمبولیستی معمولن در حوزههای هنر، ادبیات، و دین استفاده میشود. در زمینه علوم بهتر است  از واژههای نشانه، علامت، و نظام نشانه ها، استفاده گردد. گوته میگفت تمام اشعار خوب و حقیقی را میتوان از طریق نماد و سنبل بیان کرد یا فهمید، و نه از طریق نمایش و بیان یک ترکیب فکری-روانی. او در نماد و سنبل، عام را بشکل خاص، و خاص را بشکل عام میدید. هر شاعری در جهان نمادها، برای تغییر و تحول ظاهر میشود تا تعادل میان معنی و تصویر را انجام دهد.

مانیفست مکتب سیمبولیسم را جناب موره آس در سال 1886 در فرانسه برای جریان شعروشاعری اروپایی در روزنامه فیگارو منتشر نمود. بودلر، نظریه پرداز دیگر شعر سیمبولیستی در فرانسه، زیر تعثیر: رمانتیسم آلمانی به رهبری نوالیس، روشکین انگلیسی،و آلن پوی امریکایی بود. او از نظر فلسفی تحت نفوذ عناصر افلاتونی، اندیشه های: نیچه، شوپنهاور، برگسن، و موسیقی واگنر قرار داشت. شاعر سیمبولیست منکر رابطه اجتماعی هنر با واقعیات جامعه و جهان بورژوایی است، او خلاف مکتب ناتورالیسم، از هدفمندی و تعثیر گذاری هنر و ادبیات روی انسان و جامعه سخنی به میان نمی آورد. 

مکتب و جنبش سیمبولیسم طی 150 سال گذشته غیر از شعر و هنر روی ژانرهای رمان، درام، و تئاتر اروپا نیز تعثیر گذاشته است. سیمبولیست ها آنطور که در نقد و در تاریخ ادبیات آمده، هیچگاه یک گروه واحد و منسجم نبودند بلکه یک جریان و جنبش ادبی-هنری بین سالهای 1920-1880 در فرانسه و کشورهای انگلیسی زبان بودند. مکتب سمبولیسم زمانی بوجود آمد که ورود به شناخت و آگاهی واقعیات مدرن پیچیده و مشکل شده بود. غالب نمایندگان سمبولیسم قوانین جدی و سخت شعر کلاسیک مانند استفاده از قافیه و موضوعات سنتی و آرکائیک را کنار گذاشته و به شعر نو روی آوردند. در تاریخ ادبیات اروپا نماینده اصلی و نظریه پرداز سمبولیسم فرانسوی، مالارمه است. از جمله دیگر شاعران و ادیبان آن: والری، کلودن، ژید، و پرزه بودند. در انگلیس، ویت و وایلد/ در روسیه، بلوک، بلای، بالمیت/ و در آلمان، گئورگه، هوفمنتال، ریلکه/ ، از شاعران دیگری از کشور های بلژیک، ایتالیا، و اسپانیا،نیز نام برده شده است. در شعر فرانسه: ولاین، و ریمباود نماینده سمبولیسم خرد گریز بودند که جریانات ادبی-شعری: فوتوریسم، دادائیسم، سوررئالیسم، هرمتیسم، و شعر کنکرت را تا پایان قرن 20 نمایندگی می نمودند.

در فرانسه و در بعضی دیگر از کشورهای اروپایی مکاتبی مانند: نئورمانتیسم، و سبک ادبی جوانان، تحت تعثیر سمبولیسم قرار گرفتند. در آلمان شاعرانی مانند تراکل، و بن نیز در سنت سمبولیسم آثاری خلق نمودند. پیش از انتشار مانیفست سمبولیست ها توسط موره آس، در فرانسه اینگونه اشعار از سال 1885 منتشر میشد. برنامه شعری موره آس در سال 1886 میلادی یک پروژه بوتیقایی استتیک یعنی قوانین شعر و شاعری در تئوری و در عمل بود که بعدن اساس شعر مدرن گردید و تغییز مهمی روی شعر اروپا و امریکا از خود بجا گذاشت. نطرات و راهنمایی های مالارمه نیز از طریق مجموعه آثارش از سال 1880 برای مکتب سمبولیست فرانسوی تا قرن 20 قابل توجه بود. وی از حال و  احساس مراقبه و ازوتریک شرقی نیز در شعرش استفاده می نمود. سمبولیست های فرانسوی روی تئوری و پراکسیس شعر و پدیدههای مدرن فرهنگ کشورهای روسیه، انگلیس، ایتالیا، پرتقال، اسپانیا، و آمریکای لاتین، اثر گذاشتند و موجب نوآوری هایی در آنجا شدند. اشاره شده که شعر یک پروژه استتیک با هماهنگی های ظاهری و ظریف است. سمبولیسم آلمانی نیز متکی به نظریه های مالارمه، و بودلر بود؛ که شامل: قوائد شعری و بوتیقایی، کوشش شاعرانه، استقلال سبک، مخالفت با تکرار و انعکاس واقعیات بیرونی، و اهمیت فرم از زمان رمانتیک، در مکاتب رئالیستی و ناتورالیستی، و تمایلات و خواسته های انسان در قرن 19 بود.

بودلر؛ یکی از آموزگاران مکتب سمبولیسم  برای حفظ حطوط سنتی گوناگون و تغییر فرم از طریق برنامه بوتیقایی موثر بود.او در ادبیات قرون 19 و 20 نیز بی تعثیر نبود. اشاره میشود که در آلمان مکتب سمبولیسم در محافلی رشد نمود که فاقد تنگ نظری ناسیونالیستی-شونیستی بودند. شاعران مهم آن نیز تحت تعثیر نظرات بودلر فعال شدند. سمبولیسم آلمانی مدعی بود که در مقابل زوال جامعه ایمپرسیونیستی ایستاده است. بعضی از اشعار ریلکه نوعی مراقبه و ایزوتریک شرقی را تداعی میکنند. کوشش سمبولیسم، روشن نمودن پدیدههای ظاهر-ماهیت و سطح-عمق در محتوای اثر بود، آن کوشید بعضی از مکاتب مد روز زمان خود را بهم وصل کند. اشاره شده که مالارمه، الیوت، والری، و آلن پو، میخواستند از طریق شعر سمبولیستی مفاهیم عام را بشکل مستقیم قابل رویت سازند، برای این هدف مکاتب سمبولیسم و رئالیسم میبایست همدیگر را تکمیل میکردند و از طریق مکتب ایمپرسیونیسم، به شعر ظرافت و زیبایی میدادند و با تغییر و تحول در مکتب رئالیسم آنرا به وضعیت ناتورالیستی میرساندند.

پدر سمبولیسم روسی مرزه کویچ (1941-1865)، است که از نظر فکری در غرب ریشه نداشت بلکه تحت تعثیر ادیبان و متفکران روس مانند داستایوسکی، سولوف، حماکلیف، وبعضی دیگر از نمایندگان فرهنگ دکادنس قرار داشت. آثار نیچه و شوپنهاور نیز در آندوره به مقدار کافی به زبان روسی ترجمه میشد؛ از جمله کتاب هایی که تحت تعثیر نیچه نوشته شدند: " در روشنایی وجدان، تفکر و رویا پیرامون هدف زندگی " و کتاب " دین آینده " بود که پلخانف آنرا انجیل دکادنس و ابتذال نامیده بود. در آلمان شاعران جوانی مانند ریلکه، گئورگه، و هوفمان اشعاری بسبک سمبولیک سروده بودند. مکتب نکراسف از سال 1884 هنر محض و فردگرایی را در روسیه تبلیغ مینمود؛ که گویا غیراخلاقی، غیراجتماعیی، و بدبینانه بود. او همچنین مخالف فعالیتهای رسانه ای، انتشاراتی، و ادبی بود.

 مکتب سمبولیسم دارای بوتیقای خاص خود یعنی برنامه استتیک همراه با قوانین سرودن شعر بود. تمایلات مدرن پسا رئالیستی از سال 1890 بشکل سمبولیسم با هم متحد شدند تا در مقابل استتیک مکتب منفعت طلبانه پوزیویتیستی قد علم کنند. در خاتمه دیگر زندگی با تاکید روی فوائد اجتماعی موضع گرفت و تعالی خواهی ترانسندنس؛ با شعار جستجوی معنی واقعی، خواسته نقد ادبی جهت منافع رئالیست ها گردید. شعار آنها: آنچه مفید است، زیباست، تبدیل شد به : آنچه زیباست، مفید است، شد؛ که در مقاله ای جدی توسط مرزه کویچ در سال 1893 میلادی با عنوان " پیرامون دلایل شکست جریانات نوین ادبیات فعلی روس " منشر گردید. وی میگفت در هنر نه تمایلات اخلاقی و احساسی بلکه حقیقت گرایی هنرمند مهم است،و زیبایی یک شعر یا تصویر نمیتواند غیراخلاقی و غیر حقیقی باشد. در هنر فقط زشتی و ابتذال غیراخلاقی هستند. گورکی چون فرلاین میگفت دکادنس و ابتذال اجتماعی مضر است و نویسنده باید با آن مبازه کند.در تاریخ ادبیات اشاره میشود که سمبولیسم روس از سه مرحله عبور نمود: در دهه نخست همراه بود با پدیده دکادنس و ابتذال، در دهه دوم همراه بود با تبلیغ ادبیات و فلسفه شبه مذهبی، و در مرحله سوم به پیش بینی آپوکالیپسه پرادخت؛ یعنی نزدیک شدن روز قیامت و ظهور مسیحا در لباس ناجی؛ گرچه مکتب سمبولیسم بعد از انقلاب اکتبر در روسیه؛ بدلیل مخالفت بلشویکها با مدرنیسم ادبی، کاملن از هم پاشید. 

از واژه نماد و سیمبل غیر از رشته های موسیقی، دین، و زبان، در فیزیک، ریاضی، و تئاتر نیز استفاده میشود. در زندگی سیاسی و امور اجتماعی، سنبل های خاص برای معنی مشحص بکار میرفت؛ مانند علائم داس، چکش، سندان، کالاشینکف، تصویر کره زمین، گل میخک، گل لاله، کبوتر صلح ، قلم، تاج افتخار، پیشانی بند، ستاره داود، عقاب، و غیره روی پرچم ملی یا پرچم سازمانی و حزبی یا در مراسم نمایشی و دسته جمعی. استفاده از نماد و سنبل اغلب یک توافق قراردادی نوشته شده یا نانوشته است و مشمول قانون علیت و رابطه مشخصی نیست. حتا خود کلمه نماد یا سنبل در زبانهای گوناگون به اشکال مختلف مورد استفاده قرار میگیرد. در بعضی از مکاتب مانند نئوپوزیویتیسم در تئوری شناخت، از سنبل و نماد نیز استفاده میشود.

در ایده آلیسم ذهنی، نماد و سنبل قوای حسی، حقیقتی به خواننده و یا به بیننده؛ ورای خود نماد و سنبل نشان نمیدهند. بعضی آثار فقط بشکل نماد و سنبل دارای محتوا و معنی هستند؛ مثلن عنوان بعضی از رمانها در ادبیات جهانی مانند: کوه جادویی اثر توماس مان، یا برلین میدان آلکساندر اثر دوبلین، یا ادیسه اثر هومر، یا فاوست اثر گوته، و قصه های هزار و یکشب اثر عوام. مهمترین انگیزه سمبولیست ها در پایان، استتیک ایده آلیستی افلاتون بود که میگفت: نیکی را باید در زیبایی یافت یا در آن ادغام نمود. سنبل و نماد باید طبیعی و غیراجباری از عمق واقعیت بیرون آمده باشد، و اگر هنرمند از آن بشکل مصنوعی برای بیان یک ایده استفاده کند، آن تبدیل به استعاره ای بی جان برای: مرگ، زشتی، و تنفر میشود. مرزه کویچ نظریه پرداز روس میگفت 3 اصل باید محتوای خلاقیت ادبی و هنری در شعر سنبولیک باشد: محتوای عرفانی، توسعه و ارتقاء حساسیت هنری، و کمک به رشد و شکوفایی زبان. این نکات را میتوان محصول و ناشی از اهمیت اندیشه های مالارمه در سمبولیسم روس دانست.