چشم انداز تحولات بعد ازخامنەای
با توجه به حملات سنگین سه روز گذشته که منجر به کشته شدن رهبر جمهوری اسلامی و جمعی از فرماندهان ارشد و همچنین ضربه به برخی مراکز نظامی و هستهای شده است، اکنون جمهوری اسلامی در بحرانیترین نقطه تأسیس خود در سال ۱۳۵۷ قرار دارد . برای تحلیل تحولات پیش رو، باید همزمان به دو سطح «درون حکومت» و «جامعه» نگاه کرد
سناریوهای محتمل را بر اساس ساختار سیاسی، فرهنگ راهبردی و شکاف عمیق جامعه با نظام بررسی میکنیم
تحولات درون حکومت: ترمیم یا فروپاشی؟
در سطح حاکمیت، مقامات تلاش میکنند تصویری از ثبات و تداوم را نمایش دهند، اما واقعیت میدانی بسیار شکنندهتر است
· 1. سناریوی تداوم از طریق شورایی: حکومت بلافاصله پس از تأیید خبر کشته شدن خامنهای، مکانیسم قانون اساسی را فعال کرد و یک شورای سهنفره موقت را برای اداره کشور منصوب نمود . هدف، پر کردن خلأ قدرت و خرید زمان تا تشکیل جلسه «خبرگان رهبری» است. این سناریو نشان میدهد که «نظام» به عنوان یک ساختار، هنوز پابرجاست و تلاش میکند نفس بکشد
· 2. سناریوی انتخاب رهبر جدید (احتمالاً با غافلگیری): بر اساس روال گذشته (مانند انتخاب خود خامنهای در سال ۱۳۶۸)، فرآیند انتخاب رهبر جدید میتواند سریع و غیرمنتظره باشد . در حالی که پیشتر نام پسر ارشد خامنهای، مجتبی، به عنوان جانشین مطرح بود، کشته شدن فرماندهان کلیدی وفادار به او در حملات اخیر، معادلات قدرت را بر هم زده است . احتمال ظهور یک چهره نظامی-امنیتیِ تندرو که بتواند بقای حکومت را تضمین کند، بسیار بالاست
· 3. سناریوی تشدید سرکوب داخلی: با توجه به انتصاب ژنرالهایی با سابقه عملیاتهای سختافزاری (مانند احمد وحیدی) در پستهای کلیدی، نشانههایی از "سختتر شدن" سیستم وجود دارد . این جریان معتقد است که در شرایط جنگی، باید با "مشت آهنین" با هرگونه اعتراض برخورد کرد تا فروپاشی رخ ندهد
تأثیر شکاف عمیق جامعه و حکومت بر روند تحولات
پیشزمینه این جنگ، اعتراضات گسترده دی و بهمنماه بود. گزارشی در اوایل سال ۲۰۲۶ این وضعیت را "بحران دوگانه" ایران نامید: بحران مشروعیت در داخل و بحران تشدید تنش در خارج . این شکاف اکنون به یک متغیر حیاتی تبدیل شده است
· واکنش دوپاره جامعه: تصاویر منتشر شده از شهرهای ایران پس از اعلام کشته شدن خامنهای، به وضوح نشاندهنده جامعهای شکافته است. در مقابل تصاویر عزاداریهای رسمی، فیلمهایی از شادی و پایکوبی در برخی محلات تهران و شهرهای دیگر منتشر شده است . این صحنهها یادآور فضای پس از مرگ قاسم سلیمانی است و نشان میدهد بسیاری از مردم، این رویداد را نه یک تراژدی ملی، بلکه فرصتی برای تغییر میبینند.
· فرسایش سرمایه اجتماعی: تحلیلها نشان میدهد که ناآرامیهای اخیر فراتر از مطالبات معیشتی بود و به صراحت خواهان سرنگونی نظام شد . گزارشی با عنوان "ثبات هنوز هست، اعتماد نابود شده" به این نکته کلیدی اشاره میکند: حکومت در کنترل فیزیکی جامعه توانمند است، اما توانایی بازسازی اعتماد اجتماعی را به کلی از دست داده است
سناریوهای نهایی: از جنگ داخلی تا مذاکره اجباری
با کنار هم گذاشتن این متغیرها، چند سناریوی کلیدی پیش روی ایران است
1. سناریوی "جمهوری نظامی" (محتملترین): سپاه و نیروهای امنیتی، با حذف رهبری سیاسی و در مواجهه با اعتراضات، به طور مستقیم و آشکار کنترل کامل را به دست میگیرند. در این حالت، شاهد تشدید سرکوب و تبدیل ایران به یک دیکتاتوری نظامی-امنیتی تمامعیار خواهیم بود . در این سناریو، جنگ بیرونی بهانهای برای سرکوب داخلی میشود.
2. سناریوی آشوب داخلی: اگر شکاف درون ارتش و امنیت عمیق شود و فرماندهان میانی از سرکوب مردم سرباز زنند یا به جناحهای مختلف سیاسی بپیوندند، صحنه برای یک جنگ داخلی تمامعیار آماده خواهد شد. تحلیلگران هشدار میدهند که فروپاشی جمهوری اسلامی میتواند منجر به هرجومرجی مشابه عراق پس از ۲۰۰۳ شود و گروههای قومی مسلح (کرد و بلوچ) نیز در این معادله فعال شوند
3. سناریوی مذاکره از موضع ضعف: همزمان با ادامه جنگ، نشانههایی از بنبست دیپلماتیک دیده میشود. از یک سو، علی لاریجانی (دبیر شورای عالی امنیت ملی) هرگونه مذاکره با آمریکا را رد کرده ، اما از سوی دیگر، وزیر خارجه ایران تأکید کرده که ایران همواره به دیپلماسی "باز" بوده است . اگر فشار نظامی و اعتراضات داخلی طاقتفرسا شود، ممکن است جناحی در حکومت خواهان "معامله زیر آتش" برای بقا شود. البته تاکید ایران بر این است که بارها سر میز مذاکره هدف حمله قرار گرفته است .
جمعبندی
ایران اکنون در وضعیتی کاملاً بیسابقه قرار دارد. ساختار حکومت برای بقا تلاش میکند و همچنان قدرت شلیک موشک دارد ، اما دیگر "مشروعیت" لازم برای همراهی جامعه را ندارد . مهمترین متغیر در روزهای آینده، "اتحاد یا انشقاق" درون نیروهای مسلح و امنیتی است. اگر این نهادها یکپارچه بمانند، جمهوری اسلامی به شکل نظامیگری خود ادامه خواهد داد. اگر ترک بردارند، فروپاشی سریع و ورود به دوران گذاری پرمخاطره، محتملترین گزینه خواهد بود
بهروز فدائی ـ دوم مارچ 2026